Ở giai đoạn gần thu hoạch, nhiều loại trái bắt đầu chuyển từ xanh sang vàng, cam, đỏ hoặc tím. Đây không đơn thuần là thay đổi bên ngoài mà là kết quả của nhiều quá trình sinh lý, sinh hóa diễn ra trong quả.
Vậy màu sắc của trái được hình thành như thế nào và những yếu tố nào ảnh hưởng đến quá trình lên màu?
1. Màu sắc của trái đến từ đâu?
Ba nhóm sắc tố quan trọng thường gặp là:
- Chlorophyll: tạo màu xanh. Khi nhiều loại quả chín, chlorophyll dần bị phân giải nên màu xanh giảm.
- Carotenoid: tạo màu vàng, cam hoặc đỏ cam, phổ biến ở cam, quýt, xoài, đu đủ, cà chua...
- Anthocyanin: tạo màu đỏ, tím hoặc xanh tím ở nho, táo đỏ, mận và nhiều loại quả khác.
Do mỗi loại trái có thành phần sắc tố khác nhau nên không có một công thức kích màu chung cho tất cả cây trồng.
2. Ánh sáng có giúp trái lên màu?
Có, đặc biệt với những loại quả cần tích lũy anthocyanin để tạo màu đỏ hoặc tím.
Ánh sáng có thể kích hoạt các cơ chế điều hòa liên quan đến tổng hợp anthocyanin. Vì vậy, trên một số cây, phần quả nhận ánh sáng phù hợp thường lên màu tốt hơn phần bị tán lá che quá nhiều.
Nhà vườn có thể quản lý tán, tỉa cành và điều chỉnh lá che quả hợp lý.
Tuy nhiên, không phải càng phơi nắng càng tốt. Nắng và nhiệt quá mạnh có thể gây cháy nắng, rám vỏ và làm giảm chất lượng trái.
3. Nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến màu sắc
Nhiệt độ ảnh hưởng đến hô hấp, chuyển hóa carbohydrate, hoạt động enzyme và quá trình hình thành hoặc phân giải sắc tố.
Ở một số loại quả tích lũy anthocyanin, nhiệt độ ban đêm tương đối thấp có thể thuận lợi cho quá trình tạo màu.
Nhưng không có một mức nhiệt cố định áp dụng cho mọi cây. Khả năng lên màu còn phụ thuộc loài, giống và điều kiện khí hậu.
4. Đường có liên quan đến quá trình tạo màu không?
Có. Carbohydrate vừa cung cấp năng lượng vừa liên quan đến nhiều con đường tổng hợp sắc tố.
Đặc biệt, đường có thể tham gia vào quá trình điều hòa tổng hợp anthocyanin.
Tuy nhiên, Brix cao không đồng nghĩa chắc chắn màu trái sẽ đẹp. Màu sắc còn chịu ảnh hưởng của giống, ánh sáng, nhiệt độ và nhiều yếu tố sinh lý khác.
5. Kali có phải là chất “kích màu”?
Kali rất quan trọng đối với chất lượng trái vì tham gia điều hòa nước, hoạt hóa enzyme, quang hợp và vận chuyển carbohydrate.
Nếu cây thiếu Kali, bổ sung hợp lý có thể giúp cây duy trì quá trình nuôi trái và trưởng thành.
Nhưng cần hiểu:
Kali hỗ trợ quá trình sinh lý chứ không trực tiếp biến thành sắc tố tạo màu.
Do đó, không nên thấy trái chậm lên màu rồi tăng mạnh Kali. Khi cây đã đủ, bón thêm chưa chắc giúp màu đẹp hơn mà còn có thể làm tăng độ mặn và mất cân đối dinh dưỡng.
SOP – Kali sulfate – cũng chỉ là một nguồn cung cấp Kali và lưu huỳnh, không phải một chất kích màu chuyên biệt.
6. Vì sao cần hạn chế dư đạm gần thu hoạch?
Bón quá nhiều Nitơ khi trái đang bước vào giai đoạn trưởng thành có thể duy trì sinh trưởng dinh dưỡng mạnh, thúc đọt và cạnh tranh carbohydrate với trái.
Ở một số cây, điều này có thể làm quá trình trưởng thành và biểu hiện màu sắc chậm hơn.
Vì vậy, giai đoạn cuối vụ nên quản lý Nitơ theo nhu cầu thực tế, tránh bón dư.
Tuy nhiên cũng không nên “cắt sạch đạm” một cách máy móc. Nếu bộ lá suy yếu do thiếu dinh dưỡng, quang hợp và khả năng nuôi trái cũng bị ảnh hưởng.
7. Magie, lân và vi lượng có giúp lên màu?
Mg, P và các nguyên tố vi lượng đều tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa của cây.
Nhưng không nên coi chúng là những “chất kích màu”.
Nguyên tắc đúng hơn là: khi cây thiếu một nguyên tố thiết yếu, khắc phục thiếu hụt giúp các quá trình sinh lý trở lại bình thường. Nếu cây đã đủ, bổ sung thêm chưa chắc làm trái lên màu tốt hơn.
8. Hormone ảnh hưởng thế nào đến quá trình chín?
Hormone thực vật tham gia rất sâu vào quá trình trưởng thành và chín quả.
Ở nhóm quả hô hấp đột biến như chuối, xoài, đu đủ, cà chua..., ethylene đóng vai trò quan trọng trong quá trình chín.
Ở những loại quả khác, cơ chế điều hòa có thể khác và ABA cùng nhiều hormone khác cũng tham gia.
Vì vậy, không thể áp dụng một công thức hormone kích chín hoặc kích màu cho tất cả cây ăn trái.
9. GA₃ có làm trái chậm lên màu không?
GA₃ thúc đẩy nhiều quá trình sinh trưởng. Trên một số cây và ở một số thời điểm xử lý, GA₃ có thể làm chậm một số biểu hiện của quá trình trưởng thành hoặc tạo màu.
Tuy nhiên, ảnh hưởng phụ thuộc vào loại cây, giống, nồng độ và thời điểm sử dụng.
Do đó, không nên kết luận GA₃ luôn “khóa chín”, nhưng cũng cần thận trọng khi sử dụng GA₃ ở giai đoạn cận thu hoạch nếu mục tiêu đang là thúc đẩy quá trình trưởng thành và lên màu.
10. Có nên dùng Ethephon hoặc Brassinolide để kích màu?
Ethephon giải phóng ethylene và có thể được sử dụng trên một số cây trồng với mục tiêu liên quan đến chín hoặc màu sắc.
Tuy nhiên, sử dụng không phù hợp có thể làm trái chín quá nhanh, mềm, tăng rụng hoặc giảm khả năng bảo quản.
Brassinosteroid cũng có liên quan đến nhiều quá trình sinh trưởng, chín và chuyển hóa sắc tố, nhưng không nên áp dụng một công thức Brassinolide kích màu chung cho mọi loại trái.
Chất điều hòa sinh trưởng cần được sử dụng theo cây trồng, giống, mục tiêu và giai đoạn cụ thể.
11. Có nên siết nước để kích màu?
Stress nước nhẹ có thể ảnh hưởng đến đường, hormone và sắc tố ở một số loại cây.
Nhưng siết nước quá mức có thể làm giảm quang hợp, suy bộ lá, giảm kích thước trái hoặc gây rụng.
Vì vậy không nên áp dụng quy tắc chung rằng cứ gần thu hoạch là phải siết nước.
Quan trọng hơn là duy trì chế độ nước phù hợp với từng cây và tránh biến động quá mạnh ở giai đoạn cuối.
12. Muốn trái lên màu đẹp nên làm gì?
Thay vì tìm một loại phân hoặc hormone “kích màu”, nên quản lý đồng bộ:
- Giống: hiểu màu sắc và đặc điểm chín của giống.
- Ánh sáng: giữ tán thông thoáng, ánh sáng phù hợp nhưng tránh cháy nắng.
- Bộ lá: duy trì lá khỏe để quang hợp và cung cấp carbohydrate.
- Dinh dưỡng: cân đối NPK và trung vi lượng, tránh dư Nitơ và không lạm dụng Kali.
- Nước: duy trì phù hợp với cây và giai đoạn, tránh thay đổi đột ngột.
- Hormone: chỉ sử dụng khi có cơ sở phù hợp với cây, giống và mục tiêu.
- Độ già: thu hoạch khi trái đạt độ trưởng thành thích hợp.
Kết luận
Màu sắc của trái là kết quả của sự tương tác giữa:
Sắc tố + ánh sáng + nhiệt độ + carbohydrate + dinh dưỡng + hormone + độ trưởng thành.
Không có một chất duy nhất quyết định quá trình lên màu.
Kali có thể hỗ trợ chất lượng trái nhưng không phải “thuốc tạo màu”; GA₃, Ethephon hay Brassinolide cũng không nên được sử dụng theo một công thức chung cho tất cả cây ăn trái.
Muốn trái lên màu đẹp và đồng đều, điều quan trọng vẫn là:
Đúng giống – đủ ánh sáng – bộ lá khỏe – dinh dưỡng cân đối – nước hợp lý – trái đạt đúng độ trưởng thành sinh lý.