Có lúc bà con trồng đậu nành, đậu phộng, đậu xanh nhổ cây lên thấy rễ có nốt sần mà lá vẫn vàng nhạt, cây còi. Ai cũng nghĩ tới thiếu đạm hay thiếu molipden. Nhưng còn một vi lượng ít người nhắc mà nốt sần rất cần: coban (Co). Bài này nói coban làm gì, khi nào đáng để ý, và dùng sao cho khỏi phản tác dụng.

Coban giúp gì cho nốt sần?

Cây họ đậu tự kiếm được đạm là nhờ vi khuẩn nốt sần (Rhizobium, Bradyrhizobium) sống trong rễ, biến khí nitơ trong không khí thành đạm cho cây. Muốn vậy, bản thân vi khuẩn phải khỏe và sinh sôi được.

Coban chính là "lõi" của vitamin B12 (cobalamin). Vi khuẩn nốt sần cần vitamin này cho vài enzyme then chốt: enzyme làm protein, enzyme giúp vi khuẩn nhân lên, và enzyme liên quan tới việc tạo leghemoglobin – chất đỏ hồng trong nốt sần, điều tiết oxy cho việc cố định đạm. Thiếu coban thì vi khuẩn ít và nhỏ, leghemoglobin giảm, cây thiếu đạm dù rễ vẫn có nốt.

Nói gọn: coban không nuôi cây trực tiếp, mà nuôi "nhà máy đạm" dưới rễ.

Coban là chất "có lợi", không phải cây nào cũng cần

Đây là điểm bà con nên hiểu đúng. Các nhà khoa học hiện xếp coban vào nhóm nguyên tố có lợi, chưa được công nhận là vi lượng thiết yếu cho mọi loại cây. Một tổng quan đăng trên tạp chí Frontiers in Plant Science năm 2021 cho rằng coban có thể là vi lượng thiết yếu, nhưng chính các tác giả cũng nói cần thêm nghiên cứu để khẳng định. Chỗ đã rõ ràng nhất là: cây họ đậu sống nhờ nốt sần thì cần coban, vì vi khuẩn cần nó.

Với lúa, rau hay cây ăn trái, bà con không cần đi tìm phân coban. Cây họ đậu cũng chỉ cần vài gam mỗi hecta.

Dấu hiệu nghi thiếu coban

Thiếu coban ở cây họ đậu nhìn bề ngoài giống hệt thiếu đạm, vì gốc rễ của vấn đề là nốt sần cố định đạm kém:

  • Cây nhỏ, lá nhỏ, màu vàng nhạt; lá già vàng đều cả phiến rồi có thể khô cháy (tài liệu của Embrapa Soja, Brazil mô tả trên đậu nành).

  • Rễ ít, ngắn; nốt sần ít hơn và nhỏ hơn bình thường.

  • Trái nhỏ, năng suất thấp.

Vì giống thiếu đạm và cũng giống thiếu molipden, bà con đừng nhìn lá rồi kết luận. Nên làm theo thứ tự:

  • Bổ đôi vài nốt sần to ở gần cổ rễ: ruột hồng đỏ là nốt đang làm việc; ruột trắng, xám hoặc xanh là nốt không cố định đạm.

  • Xem lại khâu chủng vi khuẩn, độ chua của đất, ngập úng – những nguyên nhân hay gặp hơn nhiều.

  • Loại trừ xong mới nên phân tích đất, lá và hỏi cán bộ kỹ thuật trước khi bổ sung coban.

Đất nào dễ thiếu coban?

  • Đất cát nhẹ và đất than bùn, đất hữu cơ: lượng coban tự nhiên thấp (tổng quan Frontiers 2021; Teagasc – Ireland).

  • Đất hình thành từ đá granit, sa thạch, đá thạch anh: thường nghèo coban (Teagasc).

  • Đất nhiều mangan: oxit mangan giữ chặt coban, đất có coban mà cây vẫn khó hút (Teagasc).

  • Bón vôi nhiều: Teagasc ghi nhận bón vôi làm giảm lượng coban trong cỏ; ngược lại đất ẩm, kém thoát nước lại nhả coban nhiều hơn.

Trong các loài họ đậu, đậu lupin được ghi nhận là đặc biệt nhạy với thiếu coban.

Bổ sung coban thế nào?

Vì cây cần quá ít, cách hay dùng nhất là trộn vào hạt giống lúc gieo hoặc phun lá sớm, chứ ít ai bón vào đất.

Tài liệu "Soja: Molibdênio e Cobalto" (Embrapa Soja, 2010) – viện nghiên cứu đậu nành quốc gia Brazil – khuyến cáo cho đậu nành ở Brazil:

  • Liều 2–3 g coban/ha, tính theo coban nguyên chất (không phải theo trọng lượng muối coban), thường dùng chung với molipden.

  • Trộn vào hạt lúc gieo, cùng công đoạn xử lý thuốc và chủng vi khuẩn; hoặc phun lá, chậm nhất khoảng 15 ngày sau gieo.

Cũng tài liệu đó ghi nhận: trong đa số thí nghiệm, coban không làm tăng năng suất rõ rệt; Embrapa vẫn khuyến cáo vì vai trò với nốt sần và vì nơi đất thật sự thiếu (như ở bang Mato Grosso do Sul) thì cây có đáp ứng. Đây là "bảo hiểm nhỏ", không phải thần dược.

Với các cây đậu khác, liều mỗi nghiên cứu một khác, chưa thành khuyến cáo chung; bà con dùng sản phẩm ghi rõ hàm lượng coban và pha theo hướng dẫn trên bao bì. Coban thường đi cặp với molipden, vì molipden nằm ngay trong enzyme cố định đạm; bà con có thể tham khảo natri molipdate hoặc amoni molipdat cho phần molipden.

Lưu ý: thừa coban là độc

  • Thừa coban cản cây hút sắt. Triệu chứng giống thiếu sắt: lá non phía trên vàng, nhạt màu, cây còi cọc (Embrapa). Tổng quan Frontiers 2021 còn ghi nhận lá nhạt màu, gân lá đổi màu, rụng lá; ở cây họ đậu lá non có thể trắng nhợt.

  • Lượng cần chỉ vài gam/ha, nên phải cân chính xác, không ước chừng.

  • Muối coban trộn hạt có thể hại vi khuẩn nốt sần. Embrapa dẫn nghiên cứu cho thấy chế phẩm có tính muối cao hoặc pH thấp làm vi khuẩn chết nhiều, nốt sần kém; khi đó nên chuyển sang phun lá, hoặc chọn sản phẩm có kiểm soát chất lượng.

  • Muối coban là hóa chất: đeo găng tay khi pha, cất xa trẻ em.

Tóm lại

Coban nuôi vi khuẩn nốt sần, giúp cây họ đậu tự làm đạm. Cây cần cực ít, thiếu hay gặp trên đất cát, đất than bùn, đất bón vôi nhiều. Triệu chứng giống thiếu đạm nên cần bổ nốt sần kiểm tra trước. Nếu dùng thì qua hạt hoặc phun lá sớm, đúng liều, vì thừa coban làm cây thiếu sắt.

Bà con cần tư vấn thêm về vi lượng cho cây họ đậu, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Hu, Wei, Ling, Chen – Cobalt: An Essential Micronutrient for Plant Growth?, Frontiers in Plant Science (2021); Embrapa Soja – Soja: Molibdênio e Cobalto, Documentos 322 (Sfredo & Oliveira, 2010); Teagasc (Ireland) – Cobalt, Trace Elements in Grassland.

Ảnh minh họa: Terraprima, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).