Ethephon thường được nhắc đến khi nói về việc xử lý ra hoa, thúc chín hoặc làm chín đồng đều một số loại nông sản. Tuy nhiên, việc sử dụng Ethephon đôi khi bị đánh đồng với các phương pháp “ép chín bằng hóa chất” và gây tâm lý lo ngại cho người tiêu dùng.
Để hiểu đúng vấn đề, cần phân biệt bản chất của Ethephon, cơ chế tác động của ethylene và việc sử dụng đúng hay lạm dụng chất điều hòa sinh trưởng.
Ethephon là gì?
Ethephon là một chất điều hòa sinh trưởng thực vật, có tên hóa học là 2-chloroethylphosphonic acid.
Điểm quan trọng của Ethephon là sau khi được cây hấp thu và gặp điều kiện thích hợp trong mô thực vật, hoạt chất có thể phân giải và giải phóng ethylene (C₂H₄).
Ethylene không phải chất xa lạ đối với cây. Đây là một hormone thực vật dạng khí được cây tự tổng hợp và tham gia vào nhiều quá trình sinh lý như:
- Thúc đẩy quá trình chín của quả.
- Thay đổi màu sắc vỏ quả.
- Làm mềm mô quả.
- Tham gia quá trình già hóa và rụng.
- Điều hòa một số quá trình ra hoa và sinh trưởng tùy loại cây.
Vì vậy, tác dụng thúc chín của Ethephon về bản chất liên quan chủ yếu đến ethylene được giải phóng trong mô cây.
Ethylene làm quả chín như thế nào?
Quả chín không đơn giản là chuyển từ màu xanh sang vàng hoặc đỏ. Đây là một chuỗi biến đổi sinh hóa phức tạp.
Khi tín hiệu ethylene tăng lên, hàng loạt quá trình liên quan đến chín quả được kích hoạt.
Thứ nhất là thay đổi màu sắc.
Diệp lục trong vỏ quả dần bị phân giải, làm màu xanh giảm xuống. Đồng thời, các sắc tố khác như carotenoid hoặc anthocyanin có thể trở nên rõ hơn hoặc được tổng hợp mạnh hơn tùy loại quả.
Đó là một trong những nguyên nhân khiến quả chuyển từ xanh sang vàng, cam hoặc đỏ khi chín.
Thứ hai là làm mềm thịt quả.
Trong quá trình chín, hoạt động của các enzyme liên quan đến thành tế bào và pectin thay đổi. Liên kết giữa các tế bào dần yếu đi, khiến mô quả mềm hơn.
Thứ ba là thay đổi đường, acid và hương vị.
Ở những loại quả có lượng tinh bột dự trữ đáng kể, quá trình chín có thể đi kèm với sự phân giải tinh bột thành các loại đường hòa tan. Đồng thời, acid hữu cơ, hợp chất thơm và nhiều thành phần khác cũng biến đổi.
Do đó, quả chín không chỉ đổi màu mà còn thay đổi đồng thời về độ mềm, vị ngọt, mùi thơm và cấu trúc thịt quả.
Ethephon không phải là “thuốc nhuộm màu” cho trái cây
Một cách hiểu chưa chính xác là cho rằng Ethephon trực tiếp nhuộm vàng hoặc tạo đường cho quả.
Thực tế, Ethephon chủ yếu đóng vai trò tạo tín hiệu ethylene, từ đó kích hoạt hoặc thúc đẩy những quá trình sinh lý vốn có liên quan đến sự chín của quả.
Tuy nhiên, điều này cũng có nghĩa rằng Ethephon không thể biến một quả quá non thành một quả chín có chất lượng tương đương quả đã đạt độ già sinh lý thích hợp.
Nếu thu hoạch quá non rồi cố thúc chín, quả có thể lên màu nhưng chất lượng bên trong vẫn kém: ít ngọt, hương vị yếu, thịt quả không đạt hoặc chín không đồng đều.
Đây là điểm rất quan trọng trong thực tế sản xuất.
Ethephon và đất đèn không nên đánh đồng
Ethephon và calcium carbide (đất đèn) là hai chất hoàn toàn khác nhau.
Đất đèn phản ứng với nước tạo ra acetylene, một loại khí cũng có khả năng gây ra một số phản ứng tương tự ethylene đối với quá trình chín của quả.
Trong khi đó, Ethephon là chất điều hòa sinh trưởng thực vật và tác động thông qua việc giải phóng ethylene.
Vì vậy, không nên gom tất cả các phương pháp xử lý chín trái cây vào chung một khái niệm “nhúng thuốc”.
Điều cần quan tâm là hoạt chất nào được sử dụng, sản phẩm có được phép sử dụng cho mục đích đó hay không, nồng độ bao nhiêu và quy trình xử lý có đúng quy định hay không.
Vì sao không được lạm dụng Ethephon?
Một chất điều hòa sinh trưởng có tác dụng ở nồng độ phù hợp không có nghĩa rằng sử dụng càng nhiều càng tốt.
Nồng độ Ethephon quá cao hoặc xử lý không đúng giai đoạn có thể làm quá trình chín diễn ra quá nhanh, gây:
- Màu vỏ phát triển không tương xứng với chất lượng bên trong.
- Quả mềm nhanh.
- Giảm khả năng bảo quản.
- Tăng nguy cơ tổn thương mô hoặc vỏ quả.
- Chất lượng cảm quan kém.
- Quả chín không đồng đều hoặc nhanh xuống cấp.
Đặc biệt, độ già sinh lý của quả trước khi xử lý là yếu tố rất quan trọng. Xử lý đúng hoạt chất nhưng sai thời điểm vẫn có thể tạo ra nông sản chất lượng thấp.
Sử dụng Ethephon cần dựa trên cây trồng và mục đích cụ thể
Không tồn tại một nồng độ Ethephon chung áp dụng cho tất cả cây trồng.
Mức đáp ứng phụ thuộc vào:
loại cây → giống → giai đoạn sinh trưởng → độ già của quả → phương pháp xử lý → nhiệt độ → thời gian xử lý → mục tiêu sử dụng.
Do đó, nồng độ dùng cho chuối không thể mặc nhiên áp dụng cho xoài, dứa hoặc các loại trái cây khác.
Trong sản xuất, cần sử dụng đúng sản phẩm được phép, đúng cây trồng, đúng mục đích, đúng nồng độ và đúng hướng dẫn trên nhãn cũng như quy định hiện hành.
Không nên tự ý tăng nồng độ với suy nghĩ “càng nhiều thì càng chín nhanh”.
Vậy trái cây xử lý Ethephon có đáng lo ngại không?
Không nên đánh giá an toàn thực phẩm chỉ bằng việc nghe rằng trái cây “có dùng Ethephon”.
Cần xem xét đầy đủ hơn:
- Hoạt chất có được phép sử dụng cho cây trồng và mục đích đó hay không.
- Sản phẩm sử dụng có nguồn gốc rõ ràng hay không.
- Nồng độ và phương pháp xử lý có đúng hướng dẫn không.
- Thời điểm xử lý có phù hợp không.
- Các yêu cầu về dư lượng và thời gian trước thu hoạch/tiêu thụ có được tuân thủ không.
Nói cách khác, vấn đề không nên được đơn giản hóa thành “Ethephon là độc” hoặc “Ethephon hoàn toàn vô hại”.
Cách tiếp cận kỹ thuật đúng hơn là đánh giá hoạt chất + liều lượng + phương pháp + thời điểm + quy định sử dụng.
Kết luận
Ethephon là chất điều hòa sinh trưởng có khả năng giải phóng ethylene trong mô thực vật. Chính ethylene tham gia điều hòa hàng loạt quá trình sinh lý liên quan đến chín quả như phân giải diệp lục, thay đổi sắc tố, làm mềm mô và biến đổi thành phần đường, acid cũng như hương thơm.
Vì vậy, việc sử dụng Ethephon đúng kỹ thuật không nên bị đánh đồng với những phương pháp xử lý trái cây bằng hóa chất không rõ nguồn gốc.
Ngược lại, cũng không nên xem Ethephon là chất có thể sử dụng tùy ý. Sai nồng độ, sai giai đoạn, xử lý quả quá non hoặc sử dụng sản phẩm không đúng quy định đều có thể ảnh hưởng đến chất lượng và an toàn nông sản.
Điều quan trọng nhất vẫn là: đúng hoạt chất – đúng cây trồng – đúng giai đoạn – đúng nồng độ – đúng quy định.