Bà con có khi gặp cảnh đọt non héo rũ dù đất vẫn đủ ẩm, lá non vàng nhạt, xoắn lại, chóp lá khô trắng; hay vườn cam quýt có cành non dài, cong như chữ S, ngọn khô dần, trái nổi vết nâu ứa nhựa. Đó có thể là cây đang thiếu đồng (Cu). Có điều, đồng là chất “ít thì thiếu, nhiều thì độc”, nên bổ sung phải vừa đủ. Bài này chỉ bà con cách nhận biết và bón cho đúng mức.
Đồng có vai trò gì với cây?
Đồng là vi lượng, cây cần cực ít. Nó nằm trong nhiều men (enzyme) giúp cây quang hợp, làm diệp lục, chuyển hóa đạm và chống lại các chất có hại sinh ra khi cây bị stress. Đồng còn giúp vách tế bào chắc khỏe, nên thiếu đồng thì đọt mềm, dễ héo rũ. Đồng cũng cần cho hạt phấn: thiếu đồng, hoa thụ phấn kém, hạt lép, trái ít.
Đồng di chuyển rất kém trong cây, nên khi thiếu thì đọt non, lá non bị trước, còn lá già bên dưới vẫn xanh đậm.
Dấu hiệu cây thiếu đồng
Trên rau màu, lúa và cây ngũ cốc
Đọt và lá non héo rũ như thiếu nước, dù đất không khô.
Lá non vàng nhạt, xoăn lại; chóp lá chết khô, trắng bệch và xoắn như đuôi heo.
Trổ bông chậm, không đều; hạt lép, chín muộn hơn bình thường.
Triệu chứng dễ nhầm với thiếu đạm, lân, kali, lưu huỳnh, hay ngộ độc thuốc cỏ.
Trên cây có múi và cây ăn trái
Giai đoạn đầu: lá to bất thường, xanh đậm; cành non dài, mềm, có góc cạnh, cong hình chữ S và rũ xuống.
Ở mắt cành nổi bọng nhựa trong.
Nặng hơn: cành khô dần từ ngọn, chỗ chết mọc ra nhiều chồi nhỏ thành búi (gọi là “chổi phù thủy”); lá nhỏ, vàng, rụng sớm.
Trái có vết nâu ứa nhựa trên vỏ, có thể nứt và rụng. Ở cam, dấu hiệu trên trái thường hiện ra trước cả lá và cành, nên đây là chỗ đáng tin nhất để quan sát.
Cẩn thận: chảy nhựa, xì mủ trên thân và cành lớn của cây có múi thường do nấm Phytophthora, hoặc do cây bị tổn thương. Đừng cứ thấy chảy nhựa là kết luận thiếu đồng.
Khi nào cây dễ thiếu đồng?
Đất cát, đất bạc màu, nghèo dinh dưỡng.
Đất nhiều chất hữu cơ, đất than bùn: chất hữu cơ giữ chặt đồng, rễ khó lấy.
Đất mới khai hoang, vườn mới trồng trên đất chưa canh tác.
Đất pH cao, đất bón nhiều đạm, nhiều lân hoặc phân chuồng lâu năm.
Ngược lại, vườn phun thuốc gốc đồng (thuốc trị nấm, rêu) đều đặn nhiều năm thì hiếm khi thiếu, thậm chí đất đã tích nhiều đồng.
Bổ sung đồng đúng mức
Trước khi bón, bà con nên phân tích lá hoặc đất, hoặc làm thử trên một khoảnh nhỏ rồi so với chỗ không bón. Đồng chỉ cần một lượng rất nhỏ, đoán mò rất dễ bón thừa.
1. Phun lá – cứu nhanh
Dùng đồng chelate như Cu-EDTA-15: dễ hấp thu, ít gây cháy lá, pha đúng liều ghi trên bao bì.
Hoặc đồng sunfat (CuSO₄.5H₂O): rẻ, tan tốt, nhưng pha đặc rất dễ cháy đọt non, nên pha loãng và thử trước trên vài cây.
Phun lúc cây ra đọt, ra lá mới; sáng sớm hoặc chiều mát, ướt đều đọt non.
Với lúa và cây ngũ cốc, phun ở giai đoạn đẻ nhánh; tránh phun lúc trổ bông vì có thể làm giảm năng suất.
Hiệu quả phun lá chỉ giữ trong vụ đó, vụ sau nếu còn thiếu phải phun lại.
2. Bón vào đất – hiệu quả kéo dài
Đồng sunfat bón vào đất có tác dụng kéo dài nhiều năm: theo Bộ Nông nghiệp Alberta (Canada), một lần bón có thể còn hiệu lực tới khoảng 10 năm. Nghĩa là không cần bón đồng mỗi vụ như bón NPK. Đồng ít di chuyển trong đất, nên phải rải đều và trộn vào lớp đất mặt. Dạng chelate bón đất dùng ít hơn nhưng tác dụng ngắn hơn.
Vì sao phải dè chừng dư đồng?
Theo Đại học Florida (UF/IFAS), khi đất chua, pH dưới 5,5, đồng tan ra nhiều, chỉ cần khoảng 1 ppm đồng trong nước đất đã có thể làm chết rễ.
Đồng tích lũy dần qua nhiều năm phun thuốc gốc đồng, rất khó rút ra khỏi đất.
Cây bị dư đồng thì rễ thâm, cụt, ít rễ tơ; lá non có thể vàng giống thiếu sắt.
Vì vậy, vườn đã phun thuốc gốc đồng nhiều năm thì đừng bón thêm đồng, và nên giữ pH đất gần trung tính, bón vôi khi đất quá chua.
Lưu ý khi dùng đồng
Đồng sunfat ăn mòn kim loại: pha bằng thùng nhựa, bình inox; rửa sạch bình sau khi phun.
Bụi đồng sunfat gây kích ứng mắt, da, đường thở: đeo găng tay, khẩu trang khi pha.
Tính cả lượng đồng từ thuốc bảo vệ thực vật gốc đồng vào phần cây đã nhận, tránh cộng dồn quá tay.
Không tự ý pha đồng chung với nhiều loại thuốc khác; nếu cần, thử trên vài cây trước.
Tóm lại
Đọt non héo rũ, lá non xoắn, chóp lá khô trắng, cây có múi cành cong chữ S, chết ngọn, trái ứa nhựa là những dấu hiệu nghi thiếu đồng. Cứu nhanh bằng phun Cu-EDTA hoặc đồng sunfat pha loãng, bón đất thì một lần dùng được nhiều năm. Quan trọng nhất là bón vừa đủ, vì đồng dư sẽ hại rễ và khó khắc phục.
Bà con cần tư vấn liều dùng đồng cho từng loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Đại học Florida (UF/IFAS) – SS617 “Copper (Cu) for Citrus Trees”; Bộ Nông nghiệp Alberta – Agdex 532-3 “Copper Deficiency: Diagnosis and Correction”; Đại học Bang North Dakota (NDSU) – Dinh dưỡng đồng cho cây trồng; Sổ tay Bệnh cây vùng Tây Bắc Thái Bình Dương (PNW) – Thiếu dinh dưỡng chính trên cây ăn trái.
Ảnh minh họa: Auckland Museum Collections from Auckland, Aotearoa New Zealand, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).