Nắng hạn kéo dài, cây chững lại không ra đọt. Hạt giống cất kỹ thì "ngủ" yên trong bao, gặp nước, gặp ấm mới nhú mầm. Đằng sau những chuyện quen thuộc đó có một hoóc-môn ít được nhắc tới: axit abscisic, gọi tắt là ABA. Nhà vườn nói nhiều về GA3, auxin, cytokinin, nhưng hiểu ABA mới hiểu vì sao cây "phanh" sinh trưởng khi gặp khó.
ABA là gì?
ABA là một trong những nhóm hoóc-môn thực vật chính, cùng với auxin, gibberellin (GA), cytokinin và ethylene. Cái tên "abscisic" gắn với hiện tượng rụng (abscission), vì hồi mới phát hiện người ta tưởng nó là chất gây rụng lá, rụng trái. Về sau các nhà khoa học mới thấy việc chính của ABA là giúp cây đối phó với stress: hạn, ngập, mặn và lạnh.
Dạng có hoạt tính sinh học là S-ABA. Cây nào cũng tự làm ra ABA. Trước đây ABA sản xuất rất đắt nên không dùng được trong nông nghiệp; gần đây cách sản xuất được cải thiện mới bắt đầu có sản phẩm thương mại.
ABA làm gì trong cây?
1. Đóng khí khổng khi thiếu nước
Khí khổng là những "lỗ thở" li ti trên lá, nơi cây thoát hơi nước và lấy CO2 để quang hợp. Khi đất khô, lượng ABA trong lá tăng lên và ra hiệu cho khí khổng khép lại, nhờ vậy cây đỡ mất nước. Đổi lại, CO2 vào ít nên quang hợp và sinh trưởng chậm đi.
2. Giữ hạt "ngủ", không cho nảy mầm sớm
Theo bài tổng quan đăng trên tạp chí Frontiers in Plant Science (2018), ABA tham gia vào quá trình hạt chín và giữ cho hạt ở trạng thái ngủ. GA thì làm ngược lại, thúc hạt nảy mầm. Khi tỉ lệ GA so với ABA trong hạt tăng lên, hạt mới nảy mầm. GA và ABA như hai bên kéo co: một bên đẩy cây lớn, một bên kìm lại chờ thời.
3. Liên quan tới màu sắc trái
Ở nho, sắc tố đỏ anthocyanin tích lũy từ lúc trái chuyển màu, và theo Đại học California Davis, quá trình này do ABA điều hòa ít nhất một phần.
ABA và GA3: hai mặt của một đồng xu
"Đối thủ" của GA3 mà bà con hay dùng chính là ABA. Bài tổng quan nói trên cho thấy hai chất đối kháng nhau ở nhiều giai đoạn: hạt chín, hạt ngủ, nảy mầm, ra rễ, vươn thân và chuyển sang ra hoa. Hiểu được thế giằng co này, bà con sẽ thấy lúc cây đang bị hạn, việc cần làm trước tiên là cấp đủ nước, chứ chưa nên vội phun chất kích thích.
ABA thương mại đang được dùng ra sao trên thế giới?
Giúp nho đỏ lên màu đẹp
Nho đỏ Crimson Seedless trồng ở vùng nóng thường khó lên màu, vì nhiệt độ cao kìm sắc tố; nho đã phun GA3 hay CPPU cho to trái càng khó lên màu hơn. Nghiên cứu của Đại học California Davis công bố năm 2007 so sánh ABA với ethephon, chất kích màu quen thuộc, khi phun lúc trái bắt đầu chuyển màu:
Nho xử lý lên màu nhanh hơn, thu hoạch sớm hơn nho không xử lý 10 ngày, ở nồng độ ABA cao hơn thì sớm tới 30 ngày.
Tổng sản lượng không đổi, nhưng sản lượng đủ màu để đóng thùng tăng gấp đôi so với không xử lý.
Chùm nho xử lý ABA đẹp hơn cả trái lẫn cuống. Độ cứng, trọng lượng trái, tỉ lệ thối và rụng hạt không bị ảnh hưởng.
Giúp hoa kiểng chậu đỡ héo khi chở đi bán
Ở Mỹ có chế phẩm S-ABA đăng ký riêng cho cây cảnh, nhãn ghi rõ nó làm khí khổng khép lại, cây chậm héo khi gặp stress. Nghiên cứu của Đại học Bang Michigan đăng trên Acta Horticulturae (2007) cho thấy phun ABA trước khi chở đi giúp nhiều loại hoa bồn giữ được vẻ tươi để bán lâu hơn trung bình 1,1–5,8 ngày, ví dụ dừa cạn, dạ yến thảo, phong lữ. Tuy vậy, có loài gần như không có tác dụng, và có loài như hoa păng-xê và lobelia lại bị ngộ độc.
Lưu ý khi dùng ABA
Không phải "thuốc chống hạn thần kỳ". Khép khí khổng giúp đỡ mất nước nhưng làm cây chậm lớn. Tưới đủ, giữ ẩm gốc vẫn là chính.
Mỗi loài, mỗi giống phản ứng một khác. Nhãn sản phẩm cho cây cảnh ở Mỹ khuyên thử trên một số ít cây trước khi xử lý đại trà.
Phun lúc trời mát: sáng sớm hoặc chiều mát, độ ẩm cao, lặng gió, để thuốc khô chậm và thấm tốt.
Không phun cho cây đang bị stress vì nóng, khô hạn, sâu bệnh. Cây yếu đáp ứng kém hoặc dễ bị ngộ độc.
Cẩn thận khi phối trộn. Nhãn chế phẩm cây cảnh nói trên ghi chưa có số liệu tương thích, nên không pha chung với sản phẩm khác ngoài chất bám dính phù hợp, và không tưới phun lên lá ít nhất 6 giờ sau xử lý.
Dùng đúng nhãn, đúng luật. Liều lượng, thời điểm theo hướng dẫn trên bao bì của sản phẩm được phép lưu hành, đừng tự lấy nồng độ thí nghiệm nước ngoài để pha.
Tóm lại
ABA là hoóc-môn "phanh" của cây: khép khí khổng giữ nước khi hạn, giữ hạt ngủ chờ thời, góp phần làm trái lên màu, và là đối trọng tự nhiên của GA. S-ABA đã được dùng để làm nho đỏ lên màu và giúp hoa chậu đỡ héo, nhưng hiệu quả khác nhau theo loài, có loài còn bị ngộ độc. Hiểu ABA giúp bà con chăm cây đúng lúc, thay vì cứ phun kích thích liên tục.
Bà con cần tư vấn thêm về các chất điều hòa sinh trưởng cho vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Frontiers in Plant Science (2018) – "Abscisic Acid and Gibberellins Antagonistically Mediate Plant Development and Abiotic Stress Responses"; Đại học California Davis – "Application of abscisic acid (ABA) at veraison advanced red color development… of 'Crimson Seedless' grapes" (2007); Đại học Bang Michigan – Acta Horticulturae 755 (2007), nghiên cứu ABA trên hoa bồn; Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) – nhãn chế phẩm S-ABA cho cây cảnh.