Nghe tới thạch cao, nhiều bà con nghĩ ngay tới trần nhà hay bó bột. Ít ai để ý bột thạch cao cũng là vật tư nông nghiệp lâu đời. Quanh nó lại có không ít hiểu lầm: người tưởng thạch cao là một thứ vôi, người tin rải vào là đất chai tự tơi xốp. Bài này nói rõ thạch cao làm được gì, không làm được gì, để bà con khỏi tốn tiền oan.

Thạch cao nông nghiệp là gì?

Về hóa học, thạch cao là canxi sunfat ngậm hai phân tử nước (CaSO4·2H2O). Nghĩa là trong một bao thạch cao có hai chất dinh dưỡng cho cây: canxi (Ca) và lưu huỳnh (S) ở dạng sunfat, đúng dạng mà rễ cây hút được.

Theo Đại học Cornell (Mỹ), thạch cao nông nghiệp có thể khai thác từ mỏ, thu từ việc khử lưu huỳnh trong khói thải nhà máy nhiệt điện (gọi tắt là FGD), hoặc là phụ phẩm của ngành khác. Loại FGD thường trắng hoặc nâu nhạt, hạt mịn, tan nhanh và giàu canxi, lưu huỳnh hơn thạch cao mỏ. Hàm lượng dao động tùy nguồn, thường vào khoảng 19–23% canxi và 15–20% lưu huỳnh. Khi bán làm phân bón, hàm lượng tối thiểu phải ghi trên bao. Thạch cao tan trong nước nhiều hơn hẳn vôi, nên canxi và lưu huỳnh đi vào dung dịch đất khá nhanh.

Thạch cao giúp được gì cho đất và cây?

  • Bổ sung canxi mà không làm thay đổi pH. Ở đất pH đã cao, không nên bón thêm vôi, thì thạch cao là nguồn canxi hợp lý.

  • Bổ sung lưu huỳnh ở dạng sunfat, cây dùng được ngay.

  • Cải tạo đất nhiễm natri (đất kiềm natri). Natri bám nhiều trên hạt sét làm đất phân tán, mặt ruộng đóng váng, nước khó thấm. Canxi trong thạch cao đẩy natri ra, giúp đất kết lại thành hạt. Sau đó phải có nước tốt rửa natri đi.

  • Giảm độc nhôm ở tầng đất dưới. Cơ quan Bảo tồn Tài nguyên Thiên nhiên Hoa Kỳ (NRCS) xếp đây là một mục đích của việc bón thạch cao.

  • Giảm lân trôi theo nước mưa. Canxi giữ lân lại ở dạng ít tan. Một nghiên cứu được Đại học Bang Ohio dẫn lại ghi nhận lân hòa tan trong nước chảy tràn giảm khoảng 41% sau hai lần bón.

Cây đậu phộng (lạc) cần thạch cao đặc biệt

Đậu phộng là ví dụ rõ nhất. Theo Đại học Florida (UF/IFAS), trái đậu phộng hút canxi trực tiếp từ lớp đất quanh tia trái, nên canxi phải có sẵn ngay ở lớp đất mặt quanh gốc. Thiếu canxi, trái dễ lép rỗng, hạt méo, thối trái, hạt giống nảy mầm kém. Bà con nên nhớ:

  • Thời điểm bón: lúc cây bắt đầu ra hoa, khoảng 30–45 ngày sau gieo. Bón sau khoảng 100 ngày là đã muộn.

  • Giữ đất đủ ẩm, khoảng 50–75% độ ẩm đồng ruộng, để canxi dễ vào trái.

  • Kali và magie cạnh tranh với canxi; tỉ lệ canxi so với kali ở vùng tia trái nên ít nhất 3:1. Đừng bón kali quá tay.

  • Ruộng để làm giống nên bón thạch cao kể cả khi đất đã đủ canxi. Ở Mỹ, khuyến cáo cho ruộng lạc giống là khoảng 1.000 pound/mẫu Anh, tương đương khoảng 1,1 tấn/ha.

Những điều thạch cao KHÔNG làm được

  • Thạch cao không phải là vôi. Vôi khử chua nhờ gốc cacbonat trung hòa axit, còn gốc sunfat trong thạch cao thì không. Thạch cao không nâng, không hạ pH. Đất chua vẫn phải bón vôi.

  • Không chữa được đất nén chặt do máy móc, đi lại. Thạch cao chỉ làm tơi loại đất bị phân tán do natri.

  • Không tự làm hết mặn. Thạch cao thay chỗ natri trên hạt đất, còn muối thì phải nhờ nước ngọt rửa trôi đi.

  • Không phải lúc nào cũng tăng năng suất. Tổng hợp của Đại học Bang Ohio cho thấy trên đất của bang này, bón thạch cao hiếm khi làm năng suất tăng rõ.

Cách dùng thạch cao cho đúng

  • Phân tích đất trước. NRCS yêu cầu kết quả phân tích đất không quá một năm, có ít nhất: khả năng trao đổi cation (CEC), canxi, magie, pH và lân.

  • Lượng bón tùy cây, tùy đất. Theo Cornell, với cây trồng mà đất không thiếu canxi, lượng bón chủ yếu tính theo nhu cầu lưu huỳnh của cây. Bà con nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương hoặc theo hướng dẫn trên bao bì.

  • Chia lần, đừng dồn một lần thật nhiều. Trong một thí nghiệm được Đại học Bang Ohio dẫn lại, bón dồn một lần làm năng suất ngô giảm ở một năm so với chia lần.

  • Rải mặt hoặc vùi vào đất. Vùi giúp đỡ bay bụi và phát huy nhanh hơn. Dạng bột tác dụng nhanh nhưng bụi, dễ đóng bánh trong máy rải; dạng viên dễ rải nhưng đắt hơn.

Lưu ý khi dùng thạch cao

  • Coi chừng thiếu magie. Đại học Bang Ohio ghi nhận magie trong đất giảm khi canxi từ thạch cao chiếm chỗ magie trên hạt đất. Bón thạch cao nhiều năm liền thì nên kiểm tra magie, khi cần có thể bổ sung bằng Magie Sulfate.

  • Chọn nguồn rõ ràng. Thạch cao phụ phẩm công nghiệp cần có phiếu phân tích kim loại nặng, tạp chất. Nghi ngờ thì gửi mẫu đi phân tích.

Tóm lại

Thạch cao nông nghiệp là nguồn canxi và lưu huỳnh dễ tan, giá thường không cao, rất hợp cho đậu phộng và đất nhiễm natri. Nhưng nó không khử chua như vôi, không làm tơi đất nén chặt thông thường, không tự rửa được mặn. Phân tích đất trước, bón đúng lúc, chia lần và để mắt tới magie là dùng hiệu quả.

Bà con cần tư vấn thêm về cách bổ sung canxi, lưu huỳnh, magie cho ruộng vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Cornell – Agronomy Fact Sheet 83 "Gypsum for Field Crops in New York"; Đại học Florida (UF/IFAS) – "Calcium Fertilization in Peanuts: Importance, Sources, and Considerations"; Đại học Bang Ohio – "Response of Soils and Crops to Gypsum Application in Ohio" (ANR-0153); Cơ quan Bảo tồn Tài nguyên Thiên nhiên Hoa Kỳ (USDA NRCS) – Tiêu chuẩn 333 "Amending Soil Properties with Gypsum Products".

Ảnh minh họa: Brian Shiro, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).