Nói tới phân bón, bà con quen với đạm, lân, kali, rồi canxi, magie, kẽm, bo. Còn niken (ký hiệu Ni) thì ít ai nghe tới, nhiều người nghĩ đó chỉ là kim loại để mạ đồ, làm pin. Vậy mà niken lại là chất dinh dưỡng thiết yếu của cây, chỉ có điều cây cần ít tới mức hiếm khi thiếu.
Theo tài liệu của Viện Dinh dưỡng Cây trồng Quốc tế (IPNI), niken là nguyên tố được công nhận thiết yếu muộn nhất, vào năm 1987. Cùng tìm hiểu niken làm gì, thiếu thì ra sao, thừa thì hại thế nào.
Niken làm gì trong cây?
Việc quan trọng nhất của niken là nằm ở "trái tim" của enzyme urease, enzyme cắt urê thành amoni để cây dùng làm đạm. Không có niken, urease không làm việc được.
Urê không chỉ đến từ bao phân bà con bón. Theo Đại học Florida (UF/IFAS), trong quá trình chuyển hóa đạm bình thường, cây cũng tự sinh ra urê, dù nguồn đạm ban đầu là gì. Vì vậy cây nào cũng cần một chút niken.
Giúp chuyển hóa urê, không để urê tồn đọng gây hại lá.
Ở cây họ đậu, thiếu niken thì nốt sần hình thành chậm, cố định đạm kém (UF/IFAS).
Lượng cần rất nhỏ: niken trong lá thường chỉ khoảng 0,1–5 ppm tính trên chất khô (IPNI).
Chuyện "tai chuột" trên cây hồ đào pecan
Ở các vườn hồ đào pecan miền Nam nước Mỹ, nhà vườn từng gặp một chứng lạ gọi là "tai chuột" (mouse-ear): lá non nhỏ xíu, đầu lá chét tròn tù như tai chuột thay vì nhọn. Năm 2004, Cơ quan Nghiên cứu Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA ARS) công bố nhóm nhà khoa học ở Byron, bang Georgia đã tìm ra thủ phạm: cây thiếu niken.
Dấu hiệu, theo nhóm nghiên cứu này và IPNI:
Xuất hiện trên đợt lộc đầu mùa xuân.
Đầu lá chét tròn, tù, có khi cháy đen; lá dày, giòn, khum hoặc nhăn.
Nặng hơn thì lá còi, đốt ngắn, chồi mọc thành chùm, cành giòn, rễ tơ chết; rất nặng cây có thể chết.
Điều bất ngờ là đất vườn không hề thiếu niken. Cây thiếu vì rễ không hút được: kẽm, mangan, sắt, đồng tích tụ sau mấy chục năm bón phân đã tranh mất "cửa" hút niken. Rễ bị tuyến trùng phá, đất khô, lạnh lúc bật mầm cũng làm cây hút kém.
Một nghiên cứu năm 2006 trên tạp chí Plant Physiology còn cho thấy lá hồ đào thiếu niken tích tụ nhiều axit oxalic và axit lactic, có thể chính là thứ làm đầu lá tù, biến dạng. Tức là cơ chế phức tạp hơn chuyện ngộ độc urê đơn thuần.
Ở cây khác thì sao?
Theo UF/IFAS, đậu đũa, đậu cô ve thiếu niken bị vàng và khô đầu lá chét, dễ nhầm với thiếu đạm. IPNI mô tả dấu hiệu chung ở cây thân thảo là cháy chóp lá do urê tích tụ, lá non vàng, lá nhỏ. Nhóm USDA ARS nghi ngờ mận, đào, cam quýt cũng có thể gặp, nhưng chưa khẳng định.
Khi nào cây dễ thiếu niken?
Thiếu niken ngoài đồng ít gặp hơn nhiều so với thiếu kẽm hay sắt. Nguy cơ cao hơn khi (IPNI, UF/IFAS):
Đất pH cao, hoặc bón vôi quá tay.
Bón dư kẽm, đồng, sắt, mangan nhiều năm.
Trồng giá thể nhiều hữu cơ không có đất, hoặc thủy canh.
Rễ bị tuyến trùng hại.
Dùng urê làm nguồn đạm chính trên đất nghèo niken.
Hiện chưa có ngưỡng phân tích đất chuẩn để kết luận thiếu niken (UF/IFAS); cách chắc nhất là phân tích lá. Với hồ đào, IPNI ghi nhận triệu chứng thiếu xuất hiện khi niken trong lá dưới 1 ppm.
Thừa niken cũng hại
Niken là kim loại nặng. Theo IPNI, niken trong mô lá trên 10 ppm đã gây độc cho loài nhạy cảm, trên 50 ppm gây độc cho loài chịu trung bình. Ngộ độc hay gặp ở đất từ đá serpentin giàu niken, đất gần mỏ, khu luyện kim, nơi bón nhiều bùn thải. Triệu chứng thường giống thiếu sắt: lá vàng, cây chậm lớn.
Bổ sung niken thế nào cho đúng?
Phần lớn cây được đất cung cấp đủ niken, lại có lượng vết niken trong nhiều loại phân thường dùng, nên bón niken vào đất hiếm khi cần (IPNI). Chỉ khi xác định đúng là thiếu mới bổ sung:
Phun lá là cách nhanh nhất, dùng muối niken tan trong nước (niken sunfat, niken nitrat) hoặc niken lignosulfonat. IPNI cho biết dạng lignosulfonat được ưa dùng ngoài đồng vì an toàn hơn cho người phun.
Trên hồ đào, nhóm USDA ARS phun dung dịch 100 mg niken mỗi lít, đúng thời điểm, đã chữa được "tai chuột". Đây là số liệu thí nghiệm trên hồ đào, không tự suy ra cho cây khác.
Song song, sửa nguyên nhân gốc: chỉnh pH, bớt bón dư kẽm, đồng, sắt, mangan, xử lý tuyến trùng.
Dùng sản phẩm thương mại thì pha theo hướng dẫn trên bao bì.
Lưu ý
Cây vàng lá, cháy chóp có thể do thiếu đạm, thiếu kali, thừa phân, ngộ độc bo… Hãy loại trừ các nguyên nhân phổ biến trước khi nghĩ tới niken.
Muối niken là hóa chất: đeo găng tay, khẩu trang khi pha, cất xa tầm tay trẻ em.
Vi lượng nào cũng vậy, vừa đủ mới tốt. Kẽm, chẳng hạn Kẽm Chelate (Zn-EDTA), vẫn rất cần cho cây, chỉ cần bón đúng liều để không cản cây hút các vi lượng khác như niken.
Tóm lại
Niken là vi lượng thiết yếu cây cần cực ít, chủ yếu để enzyme urease xử lý urê. Thiếu niken hiếm gặp, rõ nhất là chứng "tai chuột" ở hồ đào, thường do pH cao hoặc dư kẽm, đồng, sắt, mangan. Thừa niken lại gây độc. Bà con đừng tự ý bón niken; hãy bón cân đối, giữ pH hợp lý và phân tích lá khi nghi ngờ.
Bà con cần tư vấn thêm về vi lượng cho vườn mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: UF/IFAS Extension – Nickel Nutrition in Plants; USDA ARS – Mouse-Ear Can Be Defeated (2004); Bai, Reilly, Wood – Plant Physiology (2006); Wood, Reilly, Nyczepir – Acta Horticulturae 721 (2006); The Fertilizer Institute/IPNI – Nickel, Essential Elements.
Ảnh minh họa: Brad Haire, University of Georgia, Wikimedia Commons (CC BY 3.0 US).