Bà con có khi thấy cây con còi cọc, lá già xanh xỉn rồi ngả tím đỏ, nhất là mặt dưới lá, gân lá và cuống lá; cây ra rễ ít, chậm ra hoa, trái chín muộn. Đó là dấu hiệu quen thuộc của cây thiếu lân (P). Điều lạ là nhiều vườn năm nào cũng bón lân mà cây vẫn thiếu. Bài này giải thích vì sao, và chỉ cách bón để cây hút được.

Lân làm gì trong cây?

Lân là chất đa lượng, giống như “cục pin” của cây: nó giữ và chuyển năng lượng cho mọi hoạt động sống. Lân cần cho ra rễ, phân chia tế bào, ra hoa, đậu trái, hạt chắc. Cây con giai đoạn đầu cần lân nhiều nhất; thiếu lúc này thì về sau bón bù cũng khó lấy lại.

Lân di chuyển được trong cây. Khi thiếu, cây rút lân từ lá già nuôi lá non, nên lá già bị trước, còn lá non mới ra thường vẫn xanh.

Dấu hiệu nhận biết cây thiếu lân

  • Cây còi, chậm lớn, lá nhỏ, màu xanh đậm xỉn hoặc nhạt đều, không bóng.

  • Lá già, mặt dưới lá, gân lá, cuống lá và chồi non ngả tím đỏ. Màu tím là do đường bị ứ lại trong lá, chuyển thành sắc tố tím.

  • Trên ngô: màu tím bắt đầu từ chóp lá dưới rồi lan dọc mép lá; nặng thì lá dưới khô chết.

  • Rễ ít, ngắn, kém phát triển; lúa, ngô đẻ nhánh ít.

  • Ra hoa chậm, ít hoa, trái chín muộn, hạt lép, năng suất giảm.

Đừng vội kết luận chỉ vì lá tím

  • Đất lạnh, ẩm đầu vụ: rễ hút lân kém dù đất đủ lân. Trời ấm lên là cây tự xanh lại; lúc này bón thêm lân cũng không giúp gì.

  • Rễ bị tổn thương do úng, đất nén chặt, tuyến trùng, xới đứt rễ hay thuốc cỏ cũng làm cây “đói lân”.

  • Giống cây: một số giống tự nhiên có thân lá màu tím.

Muốn chắc chắn, bà con nên phân tích đất và lá, so sánh chỗ cây tốt với chỗ cây xấu.

Vì sao đất có lân mà cây vẫn thiếu?

Đây là chuyện nhiều nhà vườn thắc mắc. Lân bón vào đất rất dễ bị “giữ chặt” thành dạng khó tan, rễ không hút được, gọi là lân bị cố định:

  • Đất chua (pH khoảng 4–5,5), như nhiều vùng đất đỏ bazan, đất phèn: lân kết hợp với sắt, nhôm thành dạng khó tan. Theo khuyến nông Đại học Bang Mississippi, đất có pH dưới khoảng 5,5 có thể làm lượng lân cây dùng được giảm từ 30% trở lên, dù kết quả phân tích đất vẫn cho thấy đủ lân.

  • Đất kiềm, đất vôi (pH khoảng 8): lân kết hợp với canxi, cũng thành dạng khó tan.

  • Lân dễ tiêu nhất khi pH đất khoảng 6–7.

  • Lân gần như không di chuyển trong đất: rải trên mặt thì chỉ nằm vài phân trên cùng, rễ ở sâu không với tới.

  • Rễ yếu, đất lạnh, nén chặt, khô hạn làm rễ không lan ra để “tìm” lân.

Bổ sung lân đúng cách

1. Sửa pH đất trước

  • Đất chua: đo pH rồi bón vôi cho đủ. Đây là cách quan trọng nhất để “mở khóa” lân. Không trộn chung vôi với phân lân, bón cách nhau một thời gian.

  • Đất kiềm: khó hạ pH, nên tập trung bón lân gần rễ và tăng phân hữu cơ hoai mục.

2. Bón lân đúng chỗ, đúng lúc

  • Bón lót khi trồng hoặc đầu vụ, vì cây con cần lân sớm.

  • Bón theo rạch, theo hốc gần vùng rễ rồi lấp đất, thay vì rải đều mặt. Bón tập trung như vậy giúp lân ít bị đất giữ lại, tiết kiệm phân.

  • Bổ sung thêm lân trước khi cây ra hoa để hoa nhiều, đậu trái tốt.

3. Lân tan trong nước: tưới gốc và phun lá

  • Có thể hòa MAP 12-61 tưới gốc hoặc chạy qua hệ thống tưới nhỏ giọt, lân tới thẳng vùng rễ.

  • Phun MKP (lân + kali) lên lá giai đoạn trước ra hoa, nuôi trái. Pha đúng liều trên bao bì, phun lúc trời mát.

  • Phun lá chỉ hỗ trợ ngắn hạn; cây cần lân với lượng lớn, nên bón gốc vẫn là chính.

Lưu ý

  • “Lân 2 chiều” (axit phosphorous, phosphite) không thay được phân lân thường. Các nghiên cứu của Đại học Florida và Đại học Georgia cho thấy cây không chuyển phosphite thành lân dinh dưỡng; chất này chủ yếu giúp cây chống nấm như xì mủ, thối rễ. Cây thiếu lân thật thì phải bón phân lân dạng phosphate (MAP, DAP, super lân, MKP…).

  • Đừng bón dư lân: lân thừa làm cây khó hút kẽm, sắt, dễ sinh vàng lá.

  • Không pha lân đậm đặc chung với phân canxi trong cùng bình vì dễ kết tủa.

  • Lá đã tím lâu khó xanh lại; bà con theo dõi lá mới, rễ mới là biết cây đã hồi.

Tóm lại

Lá già tím đỏ, cây còi, rễ yếu, chậm ra hoa là dấu hiệu cây thiếu lân. Nhiều khi đất không hết lân mà lân bị khóa do đất chua hoặc đất kiềm, hoặc rễ yếu không hút được. Muốn bón lân hiệu quả thì sửa pH đất, bón lót gần rễ, bổ sung lân tan qua tưới gốc và phun lá vào lúc cây cần, và nhớ “lân 2 chiều” không thay được phân lân.

Bà con cần tư vấn cách bón lân cho từng loại đất, loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Đại học Bang Mississippi – “Why is my young corn stunted and purple?”; Khuyến nông Đại học Bang Michigan (MSU) – Lân bị cố định theo pH đất; Khuyến nông Đại học Texas A&M – Thiếu lân trên cà chua; Sổ tay Bệnh cây vùng Tây Bắc Thái Bình Dương (PNW) – Thiếu dinh dưỡng chính trên cây ăn trái; Đại học Florida (UF/IFAS) và Khuyến nông Đại học Georgia (UGA) – Phosphite không thay thế được phân lân.

Ảnh minh họa: Agronom, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).