Bà con đi vườn thấy chồi, cuống trái phủ lớp trắng như bông, lá bóng dính, có đàn kiến chạy lên xuống thì phần nhiều là rệp sáp đã vào vườn. Có khi trên lá còn chưa thấy gì mà cây vẫn còi, vàng, kéo không lên, đào gốc mới thấy rệp bám trắng rễ. Bài này tổng hợp từ các nguồn khuyến nông và khoa học nước ngoài để bà con nhận biết rệp sáp trên cà phê, hồ tiêu và cây ăn trái, hiểu vì sao kiến đi cùng, và quản lý bằng nhiều biện pháp phối hợp.

Rệp sáp là con gì?

Theo Chương trình IPM của Đại học California (UC IPM), rệp sáp là côn trùng mềm thân, không cánh, dài chừng 1 đến 5 mm. Con cái thường phủ lớp sáp trắng như bông, đóng thành từng cụm trắng dính trên lá và trái; hay bị nhầm với rệp có lông trắng. Trứng nằm trong túi bông trắng. Nhiều loài có vài lứa mỗi năm.

Rệp sáp phá cây thế nào?

Trên cà phê, tài liệu của Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU, Ấn Độ) nêu hai loài hay gặp là Planococcus citri và P. lilacinus. Rệp tấn công chồi non, mắt đốt, lá, chùm hoa, trái và cả rễ. Cây con bị nặng nhất. Cây bị hại thì vàng lá, rụng nụ hoa, trái nhỏ. Rệp thải ra mật ngọt (honeydew); mật này nuôi nấm bồ hóng, phủ đen lá, làm lá quang hợp kém đi.

Rệp sáp hại rễ: khó thấy nhất

Theo chương Sâu hại của tác giả Bustillo trong sách Compendium of Coffee Diseases and Pests (APS), rệp sáp rễ cà phê gây triệu chứng không đặc hiệu: cây chậm lớn, kém sức, rồi có thể chết. Rệp giấu mình nên thường chỉ phát hiện khi nhổ cây lên xem bầu rễ.

  • Thấy chất sáp trắng và rệp cái bám trên rễ.

  • Mặt ngoài bầu rễ có thể có từng cụm trắng như bông gồm rệp cái và trứng.

  • Rệp hại rễ có quan hệ cộng sinh với một loài kiến nhỏ khoảng 2 mm: kiến bảo vệ rệp, khiêng rệp từ rễ này sang rễ khác và lấy mật ngọt làm thức ăn.

  • Tài liệu này ghi chưa biết thiên địch tự nhiên nào của loại rệp rễ ấy, nên rất khó diệt.

Trên hồ tiêu, một khảo sát ở Kerala (Ấn Độ) do nhóm Ummer công bố năm 2018 trên Indian Journal of Entomology đã tìm thấy ba loài rệp sáp hại rễ và phần gốc thân dây tiêu tại 11 điểm thuộc hai huyện Wayanad và Idukki. Nghiên cứu còn xem xét quan hệ giữa rệp với kiến và thiên địch.

Vì sao có kiến là có rệp

Kiến thích mật ngọt do rệp thải ra. Theo UC IPM, kiến ăn mật và cản trở thiên địch của rệp, nên quản lý kiến là một phần không tách rời khi trị rệp sáp. TNAU cũng khuyên phá tổ kiến trong và quanh vườn và xử lý chỗ gốc cây cà phê, cây che bóng.

Quản lý tổng hợp

1. Kiểm tra trước khi trồng. Tài liệu của Bustillo khuyên xem xét đất vườn trước khi trồng, kiểm tra rễ cây giống mới mua bằng cách gỡ bầu, và kiểm tra cả những cây chậm lớn trong vườn. Rệp rễ khó phát hiện và khó diệt, nên ngăn không cho vào là hơn hẳn.

2. Dọn ký chủ phụ. Cây ký chủ khác quanh vườn có thể giữ rệp lại; tài liệu trên khuyên loại bỏ hoặc xử lý các cây ký chủ phụ này.

3. Giữ cây khỏe. UC IPM nêu cây sung sức thì chịu được mức rệp hút nhẹ. TNAU còn khuyên giữ bóng che hợp lý cho cà phê.

5. Xử lý kiến. Phá tổ kiến, giữ gốc sạch. Với cây thấp, vòi nước phun mạnh có thể rửa bớt rệp bám lộ thiên (UC IPM), nhưng cách này không với tới rệp ở rễ.

6. Bảo vệ và dùng thiên địch. UC IPM cho biết nhiều loại thiên địch tự nhiên (ong ký sinh, bọ rùa, ấu trùng bọ cánh lưới, nhện, bọ xít nhỏ ăn thịt) thường khống chế tốt rệp sáp, miễn là không bị phá vỡ. TNAU nhắc đến bọ rùa Cryptolaemus montrouzieri (ăn rệp ở cả giai đoạn trưởng thành và sâu non) và ong ký sinh Leptomastix dactylopii. Bọ rùa này chủ yếu ăn trứng rệp sáp, ấu trùng của nó trông giống rệp sáp nên bà con đừng vội diệt nhầm.

7. Thuốc là biện pháp cuối. Tài liệu nước ngoài có nêu các hoạt chất xử lý, nhưng mỗi nước đăng ký một khác, nên bài này không nêu tên thuốc hay liều. Nếu cần dùng, bà con chỉ chọn thuốc nằm trong danh mục được phép của Việt Nam, đúng nhãn và thời gian cách ly; thuốc mạnh còn dễ giết luôn thiên địch.

Tóm lại

Rệp sáp hại cả trên lá, trái lẫn dưới rễ, và luôn có kiến đi cùng. Muốn quản lý bền, bà con kiểm tra cây giống, đào xem rễ cây yếu, dọn ký chủ phụ, phá tổ kiến, giữ cây khỏe và để thiên địch làm việc; thuốc chỉ dùng khi thật cần, đúng nhãn.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng và chăm sóc cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: UC IPM (Đại học California), "Mealybugs" (Pest Notes) và hướng dẫn quản lý thiên địch rệp sáp (UC IPM Pest Management Guidelines); TNAU Agritech Portal, "Coffee pests - mealybugs"; Bustillo A., "Part II. Pests", Compendium of Coffee Diseases and Pests (APS Press); Ummer N. và cộng sự (2018), "Root mealybugs and associated fauna in black pepper", Indian Journal of Entomology 80(3).