Với nhà vườn cam, quýt, bưởi, bệnh vàng lá gân xanh (greening, Huanglongbing, viết tắt HLB) là nỗi lo lớn nhất. Bệnh do vi khuẩn sống trong mạch dẫn của cây, hiện chưa có thuốc chữa khỏi. Kẻ đưa vi khuẩn từ cây này sang cây khác là con rầy chổng cánh, và nó chỉ đẻ trứng, nuôi con trên cơi đọt non.

Cuối mùa mưa, nhiều vườn ra cơi đọt mới sau thu hoạch hoặc chuẩn bị vụ trái Tết; mỗi đợt đọt non là một đợt rầy bùng lên. Bài này tổng hợp hướng dẫn mới nhất của Đại học Florida (Mỹ) và kinh nghiệm từ dự án ACIAR (Úc) tại Cái Bè, Tiền Giang.

Kẻ truyền bệnh: rầy chổng cánh

Rầy chổng cánh (Diaphorina citri) rất nhỏ, chỉ vài milimét, khi đậu chích hút thì phần đuôi chổng lên. Rầy non sống thành cụm ở đọt non. Rầy hút nhựa cây bệnh, mang vi khuẩn rồi truyền sang cây khỏe khi di chuyển. Cây nguyệt quế trồng làm cảnh cũng là nơi trú của cả rầy lẫn vi khuẩn, nên đừng trồng sát vườn cam.

Ngoài rầy, bệnh còn lây qua mắt ghép, cành chiết lấy từ cây bệnh. Đây là lý do cây giống quan trọng đến vậy.

Nhận biết cây bị vàng lá gân xanh

  • Lá vàng loang lổ không đều hai bên gân chính (lốm đốm, mảng vàng mảng xanh lệch nhau). Đây là dấu hiệu đặc trưng nhất. Thiếu kẽm, sắt, mangan cũng làm lá vàng, nhưng thường vàng đều, đối xứng hai bên.

  • Vàng thường bắt đầu ở một cành, một chồi, rồi lan dần ra cả tán sau vài năm. Cành nhỏ khô dần từ ngọn.

  • Trái nhỏ, méo lệch, phần đít trái vẫn xanh khi chín, hạt lép, nước có vị mặn đắng. Trái hay rụng sớm trước thu hoạch.

  • Rễ hư trước khi lá biểu hiện: theo Đại học Florida, giai đoạn đầu cây đã mất 30–50% rễ; khi tán bắt đầu suy thì hơn 70% rễ đã mất.

Mọi giống cây có múi đều nhiễm. Cam ngọt, quýt và các giống lai bị nặng nhất; chanh bị vừa; chanh ta, bưởi chống chịu khá hơn nhưng vẫn nhiễm. Cây non nhiễm bệnh ngay sau khi trồng có thể suy rất nhanh, nặng thì chết trong 1–2 năm.

Năm việc để giữ vườn

1. Bắt đầu bằng cây giống sạch bệnh

Mua cây giống từ cơ sở sản xuất trong nhà lưới chắn côn trùng, nguồn mắt ghép rõ ràng. Bang Florida hiện bắt buộc vườn cây đầu dòng và vườn ươm phải nằm trong nhà lưới chống rầy.

2. Canh từng đợt cơi đọt

  • Rầy cần đọt non để sinh sản. Cây có đọt non là lúc dễ bị nhiễm bệnh nhất, vì vậy bảo vệ cơi đọt là trọng tâm, nhất là với vườn mới trồng.

  • Phun phòng khi đọt vừa nhú, luân phiên nhóm thuốc có cơ chế tác động khác nhau. Đại học Florida ghi nhận rầy đã kháng imidacloprid ở một số vùng vì dùng một nhóm thuốc quá lâu.

  • Vườn cây non có thể trùm lưới chống côn trùng; ở Florida, lưới bảo vệ cây non được tới hai năm.

3. Thăm vườn và loại bỏ cây bệnh

Đại học Florida khuyên kiểm tra vườn non ít nhất 4 lần mỗi năm, đánh dấu cây nghi bệnh, và nếu cần thì gửi mẫu xét nghiệm PCR. Nhổ bỏ cây bệnh là cách duy nhất loại nguồn vi khuẩn. Trước khi nhổ, nên phun diệt rầy trưởng thành trên cây đó để rầy không bay sang cây khác. Cắt tỉa cành bệnh không được khuyên làm: rễ đã nhiễm trước khi tán biểu hiện, và đọt mới mọc sau khi tỉa lại thu hút rầy.

4. Trồng xen ổi, hàng rào chắn gió và thiên địch

Nông dân đồng bằng sông Cửu Long trồng xen ổi với cam, bưởi từ lâu. Dự án ACIAR cùng Viện Cây ăn quả miền Nam (SOFRI) theo dõi ở Cái Bè và ghi nhận vườn trồng xen ổi ít rầy chổng cánh và ít bệnh hơn. Nông dân kết hợp trồng xen ổi với thăm vườn thường xuyên, cắt bỏ đọt có rầy, phun dầu khoáng lên đọt non và phun cục bộ; họ cho rằng cách này làm chậm tác hại của bệnh hơn 15 năm. Tuy nhiên các nhà khoa học lưu ý kết quả chủ yếu từ quan sát, chưa có thí nghiệm lặp lại; vườn trồng xen cũng hay bị nhện đỏ, loét và ghẻ nhiều hơn.

Hàng cây chắn gió giúp giảm rầy từ ngoài bay vào. Bọ rùa, chuồn chuồn cỏ và ong ký sinh Tamarixia radiata là thiên địch của rầy; phun thuốc tràn lan sẽ diệt luôn những "đồng minh" này.

5. Dinh dưỡng giúp cây trụ được, không chữa được bệnh

Đại học Florida nói rõ: dinh dưỡng và tưới nước không chữa được vàng lá gân xanh, nhưng giúp cây khỏe hơn, cho trái tốt hơn. Họ khuyên bón chia nhiều lần, mỗi lần ít; giữ pH đất khoảng 6,0–6,5; mùa khô tưới thường xuyên hơn, mỗi lần ít nước. Cây bệnh hay kèm thiếu kẽm, mangan, magie, nên có thể bổ sung kẽm chelate và mangan chelate phun lá theo hướng dẫn trên bao bì, tốt nhất dựa vào kết quả phân tích lá, đất.

Lưu ý

  • Đừng nhầm vàng lá do thiếu vi lượng, do ngập úng hay thối rễ với vàng lá gân xanh. Khi nghi ngờ, gửi mẫu cho trạm bảo vệ thực vật.

  • Phun phân bón lá không làm khỏi bệnh. Chỉ giữ cây khỏe hơn trong lúc mình loại nguồn bệnh.

Tóm lại

Với vàng lá gân xanh, bà con không "chữa" mà phải chặn: cây giống sạch, canh rầy ở từng đợt cơi đọt, nhổ bỏ cây bệnh sớm, giữ thiên địch và nuôi cây khỏe.

Bà con cần tư vấn thêm, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Florida (UF/IFAS) – 2026–2029 Florida Citrus Production Guide: Huanglongbing (Citrus Greening), PP-225/CG086; PestNet – Citrus greening, guava interplants, Vietnam (dự án ACIAR, Cái Bè); UF/IFAS CREC – Guava and greening (2007).