Cuối mùa mưa, nhiều nhà vườn trồng măng cụt gặp cảnh: vỏ trái rỉ mủ vàng, bổ ra thì múi dính mủ; hoặc múi trong như ngấm nước, sượng, ăn nhạt. Đây là hai rối loạn sinh lý mà giới nghiên cứu gọi là xì mủ vàng (gamboge) và trong cơm, sượng cơm (translucent flesh). Bài này tổng hợp các nghiên cứu ở Thái Lan, Indonesia và Việt Nam về nguyên nhân và cách hạn chế.

Nhận diện hai tật

  • Xì mủ vàng: mủ vàng đọng thành giọt trên vỏ, hoặc nằm trong múi làm múi lốm đốm vàng, mất ngon.

  • Trong cơm, sượng cơm: múi trong, như ngấm nước; nặng thì múi cứng, giòn sượng. Nhìn vỏ khó nhận ra, phải bổ mới thấy. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí HortScience cho thấy trái bị trong cơm chứa nhiều nước hơn, nặng hơn nên thường chìm khi thả vào nước, còn trái bình thường thì nổi; một số trái kèm vết nứt ngang trên vỏ.

Cả hai là rối loạn sinh lý, không phải bệnh do nấm, nên xịt thuốc trừ bệnh không giải quyết được.

Nguyên nhân chính: thừa nước trước thu hoạch

Các nhà khoa học Đại học Prince of Songkla (miền Nam Thái Lan) kết luận cả hai tật chủ yếu do thừa nước hoặc mưa lớn trong giai đoạn trước thu hoạch. Mốc nhạy cảm được ghi nhận vào khoảng tuần thứ 9 sau khi hoa nở; từ đó trở đi, trái gặp nhiều nước là dễ bị.

  • Trong thí nghiệm năm 2005, cây tưới mỗi ngày (đất luôn đẫm) có 28,9% trái bị trong cơm, tưới cách 4 ngày là 18%, còn cây chỉ nhờ nước mưa, đất có lúc khô xen kẽ, chỉ 3,7%.

  • Khi nước trong trái quá nhiều, cấu trúc tế bào thịt múi bị phá vỡ, sinh ra hiện tượng trong cơm. Nghiên cứu năm 2019 cũng thấy múi bị trong cơm có ít canxi hơn múi bình thường.

  • Xì mủ vàng lại gắn với sự thay đổi đột ngột: đất đang khô hạn mà gặp mưa to hoặc tưới ồ ạt, nước và chất tan dồn nhanh vào trái.

  • Các nhà nghiên cứu Đại học Nông nghiệp Bogor (Indonesia) cho rằng mủ vàng rỉ ra do thành ống dẫn nhựa trong vỏ trái bị tổn thương, nhiều khả năng vì thiếu canxi.

Đất vườn măng cụt khảo sát ở miền Nam Thái Lan rất chua (pH khoảng 3,9–4,9), nghèo canxi và bo; mưa nhiều còn rửa trôi dinh dưỡng. Canxi lại khó đi vào trái, nên bón xuống đất chưa chắc đã làm tăng canxi trong vỏ.

Cách hạn chế

1. Quản lý nước giai đoạn nuôi trái

  • Khơi mương, đắp mô cho vườn thoát nước nhanh sau mưa, không để gốc ngập úng.

  • Từ khoảng tuần thứ 9 sau nở hoa đến thu hoạch, giữ đất hơi se, không để sũng nước. Nhóm nghiên cứu Thái Lan khuyên duy trì tình trạng thiếu nước nhẹ trong giai đoạn này.

  • Nhưng đừng để khô hạn kéo dài rồi tưới ồ ạt, vì chính sự thay đổi đột ngột làm tăng xì mủ.

  • Ở Bali (Indonesia), vườn dùng tưới nhỏ giọt có 83,7% múi không dính mủ vàng, trong khi vườn đối chứng chỉ 36,3%.

2. Bổ sung canxi

  • Cũng tại Bali, bón thạch cao (một nguồn canxi) 6 kg mỗi cây giúp tỷ lệ múi không dính mủ tăng lên 70%, so với 54,4% ở cây không bón.

  • Ở Tây Java, bổ sung canxi kèm một lượng nhỏ bo giảm tỷ lệ múi nhiễm mủ từ khoảng 50% xuống còn khoảng 20%; tăng gấp đôi lượng canxi không cho kết quả tốt hơn.

  • Phun canxi lên trái cũng có ích: ở miền Nam Thái Lan, phun canxi clorua vào tuần thứ 6, 7, 8 sau nở hoa làm tăng tỷ lệ trái bình thường, giảm trái bị hai tật; Đại học Cần Thơ (Bến Tre) ghi nhận phun canxi clorua với axit boric giảm được xì mủ nhưng chưa cải thiện trong cơm.

Các thí nghiệm chủ yếu dùng canxi clorua và thạch cao. Ở mình bà con hay dùng canxi nitrat để phun hoặc tưới; loại này chưa được thử riêng trên măng cụt trong các nghiên cứu kể trên, nên pha theo hướng dẫn trên bao bì và thử trên vài cây trước.

3. Bo: bổ sung vừa đủ

  • Bo giúp canxi phát huy tác dụng. Ở Thái Lan, phun canxi kèm bo cho tỷ lệ trái bình thường cao hơn phun canxi đơn thuần.

  • Một nghiên cứu ở Indonesia ghi nhận bón bo vào đất giảm mủ vàng trên vỏ khoảng 20–33% nhưng không giảm mủ trong múi; phun bo riêng lên lá thì không thấy hiệu quả rõ.

  • Múi bị trong cơm lại có hàm lượng bo cao hơn múi bình thường, nên không bón bo quá tay. Có thể dùng axit boric, liều theo hướng dẫn trên bao bì.

4. Khi thu hoạch

Các nhà nghiên cứu đã dùng cách thả trái vào nước, dựa vào tỷ trọng, để tách trái chìm (dễ bị trong cơm) ra khỏi trái nổi. Bà con có thể thử để phân loại sơ bộ, dù không chính xác tuyệt đối.

Lưu ý

  • Nồng độ phun canxi trong các thí nghiệm khá đặc, dành cho nghiên cứu; bà con không nên tự pha theo mà dùng sản phẩm thương mại, pha theo hướng dẫn trên bao bì.

  • Đất mỗi vườn khác nhau. Nên phân tích đất để biết có cần bổ sung canxi, nâng pH hay không.

  • Các biện pháp chỉ giúp giảm tỷ lệ trái bị, không loại bỏ hoàn toàn khi gặp năm mưa dầm.

Tóm lại

Xì mủ vàng và sượng cơm chủ yếu do nước: thừa nước và thay đổi ẩm độ đột ngột từ khoảng tuần thứ 9 sau nở hoa. Giữ vườn thoát nước tốt, tưới đều tay, bổ sung canxi và bo vừa đủ là những việc đã được nghiên cứu chứng minh giúp giảm tỷ lệ trái hư.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc măng cụt, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Prince of Songkla – Songklanakarin J. Sci. Technol. (2005); Kasetsart Journal (2007); PLoS ONE (2019); Jurnal Hortikultura Indonesia (2015, 2016); Đại học IPB (2011); Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ (2009); HortScience (1996).

Ảnh minh họa: Michael Hermann (www.CropsfortheFuture.org), Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).