Ớt chín đỏ mà trên trái lại hiện vết lõm tròn, xoài vừa để chín thì vỏ nổi đốm đen rồi thối nhanh. Hai chuyện này thường cùng một thủ phạm là bệnh thán thư (anthracnose), do nấm Colletotrichum gây ra. Điều khó chịu nhất: nấm đã nằm sẵn trên trái từ lúc còn xanh ngoài vườn, đến khi trái chín mới lộ ra. Bài này giúp bà con nhận ra bệnh, hiểu vì sao nó "ẩn" được và phòng từ vườn tới lúc thu hoạch.

Nhận biết thán thư trên trái ớt

Theo bản tin của Khuyến nông bang Bắc Carolina (Mỹ), triệu chứng hay thấy nhất là trên trái:

  • Lúc đầu là vết nhỏ, tròn, hơi lõm xuống, sau to dần.

  • Giữa vết có thể màu nâu nhạt, cam, nâu hoặc đen, thường có các vòng tròn đồng tâm.

  • Khi ẩm, trên vết hiện lớp bào tử màu hồng cam như thạch, nhìn ướt và nhầy.

  • Để lâu, cả trái thối.

  • Trái còn xanh bị nhiễm có khi chưa thấy gì, đến lúc chín mới hiện vết.

Thán thư trên xoài

Trên xoài, thủ phạm chính là Colletotrichum gloeosporioides. Theo nghiên cứu của Sangchote (Thái Lan, 2013, Acta Horticulturae), nấm xâm nhiễm trái ngay từ ngoài vườn ở dạng nhiễm ẩn, rồi triệu chứng chỉ lộ khi trái chín. Vì vậy có lô xoài hái lúc nhìn rất đẹp, vài ngày sau lên đốm thối.

Vì sao bệnh "nằm chờ" rồi mới bùng

Nấm sống sót trong hạt ớt, trong đất và tàn dư cây bệnh; trên xoài, lá là nguồn bào tử chính (lá non dễ nhiễm, lá già kháng được). Mưa bắn bào tử sang trái khỏe, nhất là khi trời khoảng 27°C và mưa nhiều.

Bào tử bám vào vỏ trái nhờ lớp chất nhầy, nảy mầm rồi chui vào qua khí khổng, vết thương hoặc vết sẹo tróc. Sau đó nấm có thể "ngủ" trong mô trái. Khi trái chín, các chất tự vệ của trái giảm dần, thành tế bào mềm đi, khí ethylene tăng lên, nấm liền chuyển sang giai đoạn phá hoại.

Phòng bệnh ngoài vườn, từ khi còn xanh

Vì phần lớn lây nhiễm xảy ra ngoài vườn, phòng sớm quan trọng hơn chữa muộn.

Với ớt (theo Khuyến nông Bắc Carolina):

  • Dùng hạt giống sạch bệnh, có nguồn gốc rõ ràng.

  • Luân canh sang cây không cùng họ cà (ớt, cà chua, cà tím…) khoảng 2 đến 3 năm.

  • Tránh tưới phun mưa từ trên xuống; chọn cách tưới ít văng nước, và đừng vào ruộng làm việc lúc cây còn ướt.

  • Diệt cỏ, nhổ cây cà mọc tự nhiên. Đi thăm ruộng, nhặt bỏ trái bệnh sớm.

  • Làm đất thoát nước tốt, có thể phủ màng đen để trái và đất không dính nhau.

  • Sau thu hoạch, cắt thân cây, vùi tàn dư xuống đất để giảm nguồn bệnh.

Với xoài (theo nghiên cứu của Sangchote): mục tiêu là giảm nguồn bào tử ngay trong vườn, chủ yếu từ lá non. Bà con có thể cắt tỉa cho tán thoáng, gom lá cành bệnh đem tiêu hủy. Một biện pháp có số liệu là bao trái sau đậu trái khoảng 45 đến 60 ngày: bao nilon làm giảm tỷ lệ bệnh chừng 65% trong thử nghiệm đó, trái còn đẹp mã hơn.

Bản tin Bắc Carolina cũng nhắc việc phun thuốc phòng bệnh. Bà con chọn thuốc, nồng độ và thời gian cách ly theo nhãn thuốc đã đăng ký và theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật địa phương, không tự tăng liều.

Sau thu hoạch: giữ trái khỏi lộ bệnh

  • Hái nhẹ tay, tránh trầy xước, dập, vì vết thương là cửa cho nấm vào. Nhặt riêng trái đã có đốm, đừng để lẫn.

  • Nhúng nước nóng là cách cơ sở đóng gói xoài xuất khẩu hay dùng. Nghiên cứu Thái Lan ghi mức giảm bệnh khoảng 45%. Tuy vậy tổng quan năm 2022 cảnh báo nhúng nước nóng sai có thể làm giảm hương vị, dinh dưỡng và rút ngắn thời gian để được của trái, nên cần đúng nhiệt độ, đúng thời gian theo quy trình đã kiểm chứng cho từng giống.

  • Giữ trái khô ráo, thoáng mát khi vận chuyển, không để đọng nước, không chất chồng làm dập.

Biện pháp sinh học: có triển vọng, đừng kỳ vọng quá

Trong các thử nghiệm được tổng hợp ở bài của Ciofini, một số vi khuẩn Bacillus làm giảm tỷ lệ bệnh khoảng 76 đến 83%, vài chủng Burkholderia và Pseudomonas giảm thán thư ớt từ 75 đến 100%. Nhưng chính các tác giả nhắc rằng nhiều chất tự nhiên mới chỉ thử trong ống nghiệm, hiệu quả hay chỉ đúng trên vài loại trái, và hiện mới có hai chế phẩm sinh học thương mại nền Bacillus được bán rộng rãi. Nên bà con coi đây là một lớp hỗ trợ cùng với vệ sinh vườn, không phải "thuốc thần". Nếu muốn bổ sung vi sinh cho vùng rễ, có thể tham khảo BIO-DVS (Bacillus + Streptomyces), theo hướng dẫn trên bao bì.

Lưu ý

  • Đừng nhầm thán thư với các bệnh đốm khác trên trái. Vết lõm, có vòng đồng tâm và lớp bào tử hồng cam là dấu hiệu hay gặp của thán thư, nhưng khi không chắc bà con nên nhờ cán bộ bảo vệ thực vật xem trực tiếp.

  • Không dùng hạt lấy từ trái bệnh để gieo vụ sau.

Tóm lại

Thán thư là bệnh nấm "âm thầm": lây từ ngoài vườn, lộ ra khi trái chín. Muốn giữ trái, bà con làm từ gốc: hạt giống sạch, luân canh, tưới ít văng nước, dọn tàn dư, tỉa tán thoáng, bao trái xoài, hái nhẹ tay và bảo quản khô ráo. Thuốc và chế phẩm sinh học chỉ là phần bổ trợ, dùng đúng nhãn.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng và chăm sóc cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Ciofini A. và cộng sự (2022), "Management of Post-Harvest Anthracnose", Plants 11(14); Baucom A. (2021), "Anthracnose of Pepper", N.C. Cooperative Extension, Union County; Sangchote S. (2013), "Integrated control of anthracnose of mango for export", Acta Horticulturae 973; Banya M. và cộng sự (2020), "A review: Chilli anthracnose, its spread and management", Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry 9(4).

Ảnh minh họa: DannykhorskhiLXII, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).