Vào vụ đông, ruộng cà chua miền Bắc, Đà Lạt hay vùng cao hay gặp cảnh: mấy hôm trời âm u, sương xuống dày, sáng ra lá loang lổ vết nâu như bị nước sôi dội, vài hôm sau cả luống héo rũ, trái cũng nâu cứng. Đó thường là bệnh mốc sương, còn gọi là sương mai, do Phytophthora infestans gây ra, một trong những bệnh phá cà chua nhanh và nặng nhất khi gặp thời tiết thuận lợi.

Vì sao vụ đông hay bị?

Phytophthora infestans không phải nấm thật mà thuộc nhóm "nấm nước" (oomycete), rất ưa ẩm. Nó hại cả cà chua lẫn khoai tây, nên ruộng gần khoai tây bị bệnh rất dễ lây sang.

  • Theo Đại học California (UC IPM), bệnh có thể xâm nhiễm chỉ sau khoảng 10 giờ khi độ ẩm không khí trên 90% và nhiệt độ trung bình khoảng 16–26°C.

  • Đại học Bang North Carolina (NC State) mô tả điều kiện lý tưởng là đêm mát (khoảng 10–20°C), ngày ấm, kèm mưa, sương mù hoặc sương đêm dày.

  • Lá ướt lâu thì bào tử dễ nảy mầm, nên ruộng tưới phun lên lá, trồng dày, chỗ trũng, khuất bóng thường bị trước.

  • Bào tử bay theo gió rất xa, còn theo nước tưới, nước mưa, dụng cụ và cây giống mang bệnh.

Từ lúc nhiễm đến lúc thấy vết bệnh chỉ khoảng 3–6 ngày, rồi vết bệnh lại sinh bào tử mới. Gặp đợt thời tiết thuận lợi, bệnh lan rất nhanh, vài ngày có thể cháy cả ruộng.

Nhận biết triệu chứng

Trên lá

  • Đầu tiên là đốm úng nước hình dạng không đều, thường có quầng nhạt, hay xuất hiện ở lá non phía trên tán.

  • Vết bệnh lan nhanh thành mảng nâu tím hoặc nâu xám, như thấm dầu.

  • Gặp lúc ẩm, nhất là sáng sớm, mặt dưới lá có lớp mốc trắng như bông quanh rìa vết bệnh. Đây là dấu hiệu rất đặc trưng.

  • Lá bị nặng quăn, khô, chết; cả ruộng nhìn như bị lửa táp.

Trên thân và trái

  • Thân, cuống lá có vết nâu sẫm kéo dài; trời ẩm cũng thấy mốc trắng trên vết bệnh.

  • Trái xanh hay chín đều có thể bị, vết thường bắt đầu ở vai trái gần cuống vì bào tử rơi từ trên xuống.

  • Vết trên trái màu nâu sô-cô-la, mặt bóng nhờn, nhưng trái vẫn cứng, không nhũn, trừ khi có vi sinh vật khác xâm nhập thêm.

Mẹo kiểm tra: trời khô thì vết bệnh có thể chỉ là đốm nâu khô, dễ nhầm. Đại học Cornell gợi ý cho lá nghi bệnh vào túi nilon có chút ẩm, để một ngày; nếu mọc mốc trắng ở rìa vết thì nhiều khả năng là mốc sương.

Cần phân biệt với bệnh đốm vòng (mốc sớm): vết nâu đậm có vòng đồng tâm, thường bắt đầu từ lá già phía dưới; còn mốc sương hay bắt đầu ở lá non phía trên.

Phòng bệnh bằng canh tác

  • Giống: ưu tiên giống có khả năng chống chịu mốc sương nếu địa phương có. Tuy vậy phần lớn giống cà chua hiện nay chưa kháng bệnh, nên không thể chỉ trông vào giống.

  • Cây con sạch: kiểm tra kỹ trước khi trồng, loại bỏ cây có vết bệnh.

  • Mật độ thoáng: trồng vừa phải, tỉa lá gốc, làm giàn cho tán thoáng, lá mau khô.

  • Tưới gốc hoặc nhỏ giọt, hạn chế tưới phun lên lá, tránh để lá ướt qua đêm.

  • Nhà màng, nhà lưới có mái che giúp che mưa, che sương, lá ít ướt; nhớ thông gió để không đọng hơi ẩm.

  • Luân canh: Cornell khuyên tránh trồng lại cây họ cà (cà chua, khoai tây, cà tím, ớt) khoảng 3 năm; dọn khoai tây, cà chua mọc tự nhiên và cỏ dại họ cà quanh ruộng.

  • Thăm ruộng thường xuyên, nhất là chỗ trũng, khuất bóng, ven hàng rào, sau những đêm sương nặng.

  • Tiêu hủy cây bệnh: thấy cây bệnh thì nhổ ngay cả cây đó lẫn cây sát bên, cho vào bao kín đem ra khỏi ruộng, không vứt bờ, không ủ phân. Hết vụ dọn sạch tàn dư.

Dùng thuốc: phòng trước, luân phiên, theo nhãn

Với mốc sương, thuốc chủ yếu có tác dụng phòng; bệnh đã lan rộng thì rất khó cứu. Một số nguyên tắc từ UC IPM và NC State:

  • Phun phòng trước khi bệnh xuất hiện, khi dự báo đợt lạnh ẩm, sương nhiều hoặc vùng lân cận đã có bệnh. Khi bệnh đã có trong vùng, khuyến cáo ở Mỹ thường rút ngắn khoảng cách giữa các lần phun; khoảng cách cụ thể theo nhãn thuốc.

  • Luân phiên hoạt chất khác nhóm tác động (nhóm FRAC). Mầm bệnh có thể kháng thuốc: ở California, nhóm metalaxyl/mefenoxam bị kháng phổ biến đến mức không còn hiệu quả.

  • Thường phối hợp thuốc tiếp xúc, bảo vệ (như mancozeb, chlorothalonil, gốc đồng) với thuốc lưu dẫn hoặc thấm sâu đặc trị nhóm nấm nước để giảm nguy cơ kháng.

  • Chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam, có đăng ký cho bệnh sương mai cà chua. Liều, lượng nước, số lần phun và thời gian cách ly làm đúng nhãn. Phun ướt đều hai mặt lá và trái, mặc đồ bảo hộ.

Lưu ý

  • Đừng chờ thấy bệnh mới lo: có đợt rét kèm mưa phùn, sương dày là phải tăng thăm ruộng và chuẩn bị phun phòng.

  • Phân bón, vi lượng hay chất kích thích sinh trưởng không chữa được mốc sương, không thay được biện pháp phòng bệnh và thuốc đặc trị.

Tóm lại

Mốc sương cà chua bùng phát khi trời mát, ẩm, nhiều sương, lây theo gió, lan rất nhanh. Dấu hiệu: đốm úng nước thành mảng nâu như thấm dầu, mốc trắng mặt dưới lá, vết nâu trên thân, trái nâu mà vẫn cứng. Phòng là chính: cây con sạch, trồng thoáng, tưới gốc, che mưa sương, luân canh, nhổ bỏ cây bệnh sớm; dùng thuốc phòng trước, luân phiên nhóm hoạt chất, đúng nhãn.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc cà chua cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học California, UC IPM – Tomato: Late Blight; Đại học Bang North Carolina, NC State Extension – Tomato Late Blight; Đại học Cornell, Cornell Vegetables – Late Blight.