Cuối tháng 10, bà con miền Tây bắt đầu dọn đồng chuẩn bị xuống giống vụ Đông Xuân. Vụ này lúa đẹp, nhưng cũng là vụ bệnh đạo ôn (cháy lá) hay làm khó nhất: đêm se lạnh, sáng sương dày, lá lúa ướt lâu, đúng kiểu thời tiết nấm ưa. Bài này tổng hợp tài liệu khuyến nông nước ngoài, viết lại cho dễ làm.

Đạo ôn là bệnh gì?

Đạo ôn do nấm Magnaporthe oryzae (tên cũ Pyricularia oryzae) gây ra, tấn công từ lá mạ cho tới cổ bông. Bào tử bay theo gió, theo nước ruộng. Giữa hai vụ, nấm sống trong rơm rạ, gốc rạ, hạt giống, lúa chét và cỏ dại họ lúa.

Nhận diện vết bệnh trên từng bộ phận

  • Đạo ôn lá: vết hình thoi (mắt én), dài khoảng 5–15 mm, rộng 3–5 mm, viền nâu sẫm, thường có quầng vàng; vết già tâm xám trắng. Nhiều vết liền nhau làm lá cháy khô.

  • Đạo ôn cổ lá: chỗ nối phiến lá với bẹ lá thối nâu, lá gãy gục, nhất là lá đòng.

  • Đạo ôn đốt thân: đốt dưới bông thâm đen, khô; thân gãy ngang đốt thì chồi chết.

  • Đạo ôn cổ bông: cổ bông thối nâu đen, bông bạc trắng, hạt lép lửng. Dạng này gây thất thu nặng nhất.

Khuyến nông Đại học Mississippi (Mỹ) lưu ý: ruộng từng bị đạo ôn lá, sau đó lá mới trông sạch bệnh, chưa chắc đã thoát; có ruộng khoảng 4 tuần sau lại bị đạo ôn cổ bông.

Khi nào bệnh dễ bùng?

Theo bộ tài liệu dịch hại Thái Bình Dương (Pacific Pests, Pathogens and Weeds), nấm phát triển mạnh khi nhiệt độ khoảng 24–28°C, mưa rải rác kéo dài, lá ướt liên tục 6–8 giờ, ẩm độ gần bão hòa, và khi ngày nóng đêm lạnh làm sương đọng nhiều trên lá.

Các tài liệu khuyến nông ở Mỹ (Mississippi, Louisiana, California) còn chỉ ra những yếu tố do chính người trồng tạo ra:

  • Bón dư đạm, nhất là bón dồn một lần. Lá non mềm, xanh đậm là "món khoái khẩu" của nấm.

  • Sạ quá dày, ruộng bí, lá lâu khô.

  • Ruộng khô hoặc nước nông; chỗ bờ bị cây che bóng phía Đông, sương lâu tan.

Phòng bệnh từ gốc

1. Giống và hạt giống

Giống kháng hoặc chống chịu đạo ôn vẫn là biện pháp chính, dù nấm có thể sinh nòi mới vượt qua tính kháng. Bà con hỏi cán bộ khuyến nông địa phương giống nào đang chịu bệnh tốt ở vùng mình. Không lấy lúa từ ruộng vừa bị đạo ôn cổ bông làm giống.

2. Mật độ và lịch xuống giống

  • Sạ thưa vừa phải, sạ hàng hoặc cấy để ruộng thông thoáng.

  • Xuống giống đồng loạt với ruộng xung quanh; ruộng lệch lịch xa sẽ thành nơi nấm nhân lên rồi lây sang ruộng trổ sau.

3. Chia nhỏ phân đạm

Tài liệu Pacific Pests khuyên chia đạm làm 2–3 lần thay vì bón dồn. Một cố vấn khuyến nông Đại học California nói gọn: dư đạm làm đạo ôn nặng thêm, chỉ bón đủ nhu cầu cây. Ruộng đã có vết bệnh lá trước làm đòng thì nên hạn chế đạm bón giữa vụ.

4. Giữ nước ruộng

Ruộng khô, cây thiếu nước thì đạo ôn nặng hơn. Khuyến nông Mississippi và Missouri khuyên giữ nước sâu tối thiểu khoảng 4 inch (chừng 10 cm) ở ruộng dễ bệnh; Đại học Louisiana coi giữ nước liên tục là biện pháp canh tác quan trọng nhất. Ruộng đang làm ướt khô xen kẽ thì ở những đám có đạo ôn nên ưu tiên giữ nước, đừng để ruộng nứt nẻ lúc bệnh đang lên.

5. Bổ sung silic

Silic làm vách tế bào lá cứng hơn, nấm khó xuyên qua. Nhóm của GS. Lawrence Datnoff (Đại học Florida) chứng minh bón silic giúp giảm mức độ đạo ôn trên cả lúa nước và lúa rẫy; thí nghiệm ở Colombia cho thấy giống kháng trung bình được bón silic có mức bệnh giảm tương đương giống kháng. Các thí nghiệm này bón silic vào đất với lượng lớn; bà con có thể bổ sung thêm dạng tan như kali silicat, pha theo hướng dẫn trên bao bì. Silic giúp cây cứng cáp, nhưng không thay được giống kháng và thuốc khi bệnh nặng.

6. Dọn tàn dư

Rơm rạ, gốc rạ ruộng bệnh là nơi nấm qua vụ. Sau gặt nên cày vùi hoặc ủ hoai sớm, nhổ bỏ lúa chét.

Dùng thuốc: nhắm đúng lúc trổ

Thuốc trừ đạo ôn gồm thuốc tiếp xúc và thuốc nội hấp (như nhóm strobilurin, nhóm triazole). Kinh nghiệm của khuyến nông Mississippi:

  • Thuốc dùng chủ yếu để ngừa đạo ôn cổ bông; thuốc chỉ hạn chế thiệt hại, không diệt sạch nấm.

  • Phun lần đầu khi khoảng 50% số cây ở giai đoạn cuối làm đòng đến lúc bông bắt đầu thoát. Khuyến nông Missouri khuyên có thể phun nhắc khi lúa trổ khoảng 80–90%.

  • Tính thời gian cách ly ghi trên nhãn ngược từ ngày dự kiến gặt.

Ở Việt Nam, chỉ dùng thuốc có trong danh mục được phép, đúng liều trên nhãn, luân phiên nhóm thuốc để nấm chậm kháng.

Lưu ý

  • Thăm đồng sớm, ưu tiên đám sạ dày, nước nông, gần bờ cây che bóng.

  • Thấy vết hình thoi tâm xám thì ngưng bón đạm, giữ nước, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi phun.

Tóm lại

Đạo ôn Đông Xuân không đáng sợ nếu phòng từ đầu: giống chống chịu, sạ thưa, chia nhỏ đạm, giữ nước, bổ sung silic, dọn tàn dư, và phun thuốc đúng lúc trổ để giữ cổ bông.

Bà con cần tư vấn thêm, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Pacific Pests, Pathogens and Weeds – Rice blast (fact sheet 252); Khuyến nông Đại học bang Mississippi – Scouting and Managing Rice Blast; LSU AgCenter – Blast management; Khuyến nông Đại học Missouri – Rice production; Datnoff và cs. (1992), Plant Disease 76; Seebold và cs. (2001), Phytopathology.