Những ngày cuối tháng 10, mưa ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ thưa dần. Đây lại là lúc nhiều nhà vườn hồ tiêu giật mình: vài trụ tiêu đang xanh bỗng héo rũ, lá vàng rụng hàng loạt, đốt gãy rời. Phần lớn trường hợp như vậy là bệnh chết nhanh do nấm Phytophthora capsici. Một khảo sát ở bốn tỉnh trồng tiêu chính của nước ta, đăng trên tạp chí Australasian Plant Pathology năm 2008, cũng xác định đây là tác nhân chính gây thối gốc hồ tiêu ở Việt Nam.

Bài này tổng hợp hướng dẫn của Đại học Nông nghiệp Kerala và Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (Ấn Độ), xứ hồ tiêu có mùa mưa gió mùa rất giống mình.

Nhận biết bệnh chết nhanh

  • Trên lá: đốm đen, mép đốm có tua mảnh như sợi lông, lan rất nhanh rồi lá rụng.

  • Dây lươn (dây bò sát đất): đọt non và lá chuyển đen, thối.

  • Cổ rễ, gốc thân bị thối: cả trụ héo rũ, lá và chùm quả rụng, cành gãy ở các đốt. Tài liệu Kerala ghi nhận dây có thể đổ gục trong vòng một tháng; tài liệu Tamil Nadu ghi cây chết trong 2–3 tuần, chỗ thối có mùi hôi và vết thối lan xuống thân ngầm, xuống rễ.

  • Chỉ thối rễ tơ: triệu chứng chậm, thường đến khi hết mưa mới lộ ra. Trụ tiêu vàng lá, héo, rụng lá, khô từng phần.

Dấu hiệu cuối rất đáng để ý lúc này. Trong mùa mưa, rễ đã bị nấm ăn nhưng cây còn đủ nước nên trông vẫn bình thường. Đất bắt đầu khô, rễ hư không hút kịp nước, cây mới vàng và suy. Nhiều người tưởng tiêu "thiếu phân" rồi bón thêm, càng làm rễ khổ.

Vì sao bệnh lây nhanh?

  • Nước mưa bắn tóe mang bào tử từ đất, từ dây lươn bệnh lên khắp trụ.

  • Đất đọng nước: bào tử Phytophthora bơi được trong nước, lây theo dòng chảy sang trụ bên cạnh.

  • Rễ bị tổn thương do cuốc xới sát gốc trong mùa mưa.

  • Dây lươn chạm đất ướt, cây trụ sống rậm rạp làm vườn bí, ẩm kéo dài.

Biện pháp canh tác: làm trước, đỡ khổ sau

  • Hom giống sạch bệnh: lấy hom từ vườn không bệnh; vườn ươm dùng đất đã xử lý để cây con không mang mầm bệnh.

  • Thoát nước là việc số một: cả tài liệu Kerala và Tamil Nadu đều đặt lên đầu. Khơi rãnh giữa hàng, không để nước đọng quanh trụ dù chỉ một đêm; vườn dốc làm rãnh chắn để nước từ trụ bệnh không chảy sang trụ khỏe.

  • Đừng làm đau rễ: hạn chế cuốc xới quanh gốc mùa mưa, cỏ sát gốc thì phát ngang, không cào sâu.

  • Buộc hoặc cắt dây lươn mới mọc, không để bò sát đất.

  • Tỉa cây trụ sống ngay đầu mùa mưa cho vườn thông thoáng, nắng xuống được gốc.

  • Trụ đã chết thì nhổ cả rễ, đem ra khỏi vườn tiêu hủy, xử lý đất tại hố bằng thuốc gốc đồng trước khi trồng dặm.

Nấm và vi khuẩn đối kháng

Các viện ở Ấn Độ khuyến cáo bổ sung nấm Trichoderma và vi khuẩn Pseudomonas fluorescens vào đất quanh gốc, trộn với bánh dầu neem hoặc phân chuồng hoai, làm vào trước và sau mùa mưa. Bang Kerala còn khuyên mỗi trụ mỗi năm bón khoảng 100 g vôi và 250 g bánh dầu neem trước mùa mưa. Các chế phẩm như Trichoderma BIO FA hay BIO-DVS nên trộn với phân hữu cơ hoai rồi rải quanh tán, liều theo hướng dẫn trên bao bì. Vi sinh chỉ phát huy khi đất đủ ẩm, có chất hữu cơ, và không nên rải cùng lúc với thuốc gốc đồng.

Dùng thuốc: chỉ để phòng

Tài liệu Ấn Độ hướng dẫn phun lá bằng dung dịch Bordeaux 1% và tưới gốc bằng thuốc gốc đồng, hoặc dùng thuốc gốc phosphonat, metalaxyl kết hợp mancozeb, fosetyl-aluminium, vừa phun vừa tưới gốc. Thời điểm phun là đầu mùa mưa, rồi nhắc lại trước đợt mưa cuối mùa. Ở Việt Nam cũng đã có thí nghiệm đánh giá kali phosphonat phòng bệnh chết nhanh trong nhà lưới và ngoài đồng, công bố năm 2012.

Bà con cần nhớ: các biện pháp hóa học này mang tính phòng ngừa. Dây đã héo rũ vì thối cổ rễ thì phun thuốc gần như không cứu được, chỉ nên nhổ bỏ và bảo vệ các trụ xung quanh. Chỉ dùng thuốc có trong danh mục được phép, đúng liều trên nhãn.

Lưu ý

  • Không bón phân hóa học liều cao cho trụ đang vàng héo. Rễ đã hư không hút được, phân chỉ làm rễ thêm "xót".

  • Không tưới tràn từ trụ bệnh sang trụ khỏe. Dụng cụ dùng ở trụ bệnh nên rửa sạch trước khi sang trụ khác.

  • Phân biệt với bệnh chết chậm (do tuyến trùng, nấm hại rễ): cây vàng dần qua nhiều tháng, không rũ đột ngột. Khi nghi ngờ, đào kiểm tra rễ hoặc gửi mẫu cho trạm bảo vệ thực vật.

Tóm lại

Bệnh chết nhanh hồ tiêu đi theo nước. Vườn thoát nước tốt, rễ không bị thương, dây lươn không chạm đất, cây trụ được tỉa thoáng thì nấm khó bùng. Kết hợp vi sinh đối kháng quanh gốc và thuốc phòng đúng lúc là bà con giữ được vườn qua mùa mưa. Cuối mùa mưa này nên đi một vòng vườn, đánh dấu trụ vàng lá để xử lý sớm.

Bà con cần tư vấn thêm, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Nông nghiệp Kerala (KAU) – Black pepper: Phytophthora foot rot; Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU Agritech) – Pepper diseases; Australasian Plant Pathology 37 (2008); Archives of Phytopathology and Plant Protection 45 (2012).

Ảnh minh họa: Tonbi ko, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).