Cây ra rất nhiều hoa nhưng cuối cùng lại đậu rất ít trái là tình trạng thường gặp trên nhiều loại cây trồng.
Nguyên nhân có thể đến từ dinh dưỡng, nước, thời tiết, sâu bệnh hoặc tình trạng sinh trưởng của cây. Nhưng một yếu tố rất quan trọng thường bị bỏ qua là quá trình thụ phấn và thụ tinh.
Hoa nở nhiều chưa đồng nghĩa với đậu trái tốt. Muốn hình thành trái, hạt phấn phải có sức sống, gặp được đầu nhụy vào thời điểm thích hợp, nảy mầm và phát triển ống phấn để quá trình thụ tinh diễn ra.
1. Hoa nở rồi, tại sao vẫn không đậu trái?
Để một bông hoa phát triển thành trái, cây phải trải qua một chuỗi quá trình:
Hoa nở → hạt phấn đến đầu nhụy → hạt phấn nảy mầm → ống phấn phát triển → thụ tinh → bầu nhụy tiếp tục phát triển thành trái.
Nếu một trong những bước này gặp bất lợi, khả năng hình thành trái có thể giảm.
Do đó, khi cây ra hoa nhiều nhưng đậu trái kém, cần xem xét nhiều yếu tố:
- Hoa có nhận được đủ hạt phấn hay không?
- Hạt phấn có sức sống tốt không?
- Đầu nhụy có đang ở trạng thái tiếp nhận phấn tốt không?
- Giống có khả năng tự thụ phấn hay cần thụ phấn chéo?
- Có đủ côn trùng hoặc tác nhân thụ phấn không?
- Nhiệt độ và độ ẩm có thuận lợi không?
- Có gặp mưa đúng lúc hoa đang nở không?
- Cây có bị thiếu nước, úng hoặc mất cân đối dinh dưỡng không?
Vì vậy, rụng hoa không đồng nghĩa với thiếu phân, và cũng không phải cứ bổ sung thêm dinh dưỡng là giải quyết được vấn đề.
2. Mỗi loại cây có một thời điểm thụ phấn thuận lợi khác nhau
Không có một “giờ vàng” duy nhất áp dụng cho tất cả cây trồng.
Ở những cây có hoa nở ban ngày, quá trình tung phấn, tiếp nhận phấn và hoạt động của côn trùng thụ phấn thường diễn ra mạnh trong một khoảng thời gian nhất định vào ban ngày.
Ngược lại, một số cây có hoa nở mạnh vào chiều tối hoặc ban đêm thì thời điểm thụ phấn thuận lợi cũng dịch chuyển theo.
Ví dụ, sầu riêng là cây có hoa nở chủ yếu vào chiều tối và ban đêm. Vì vậy, hoạt động thụ phấn của sầu riêng khác đáng kể so với nhiều cây có hoa nở ban ngày.
Một số cây khác cũng có hoa nở hoặc hoạt động sinh sản mạnh vào chiều tối, ban đêm hoặc sáng sớm.
Điều quan trọng là:
Muốn hỗ trợ thụ phấn tốt, trước tiên phải hiểu đặc điểm nở hoa của chính loại cây đang trồng.
Không nên lấy thời điểm thụ phấn của cây này áp dụng máy móc cho cây khác.
3. “Giờ vàng” thực chất là gì?
Thay vì hiểu giờ vàng là một mốc thời gian cố định trên đồng hồ, nên hiểu đây là khoảng thời gian các điều kiện sinh học của hoa thuận lợi cho thụ phấn.
Trong khoảng thời gian này cần có sự đồng bộ giữa:
Hạt phấn có sức sống tốt + bao phấn đang tung phấn + đầu nhụy có khả năng tiếp nhận + điều kiện môi trường phù hợp.
Đây mới là yếu tố quyết định.
Ngay trên cùng một loại cây, thời điểm này vẫn có thể thay đổi theo:
- Giống.
- Nhiệt độ.
- Độ ẩm.
- Mùa vụ.
- Điều kiện thời tiết.
- Tình trạng sinh trưởng của cây.
Vì vậy, trong sản xuất thực tế, quan sát trạng thái của hoa quan trọng hơn việc chỉ ghi nhớ một con số về giờ.
4. Hạt phấn gặp đầu nhụy chưa có nghĩa là đã thụ tinh
Đây là điểm rất dễ bị hiểu nhầm.
Khi hạt phấn được gió, côn trùng, động vật hoặc con người đưa tới đầu nhụy, quá trình thụ tinh vẫn chưa hoàn thành.
Nếu điều kiện phù hợp, hạt phấn sẽ nảy mầm và hình thành ống phấn.
Ống phấn tiếp tục phát triển trong vòi nhụy để đưa giao tử đực đến noãn. Sau đó quá trình thụ tinh mới có thể diễn ra.
Như vậy, một bông hoa đã nhận được phấn nhưng hạt phấn không nảy mầm hoặc ống phấn phát triển không bình thường thì khả năng hình thành trái vẫn có thể thấp.
Có thể hiểu đơn giản:
Đưa được phấn lên nhụy mới là bước đầu; phấn phải sống và ống phấn phải phát triển được thì mới tạo điều kiện cho thụ tinh.
5. Bo có vai trò gì đối với hạt phấn và ống phấn?
Bo là một nguyên tố vi lượng đặc biệt quan trọng đối với quá trình sinh sản của thực vật.
Bo liên quan đến:
- Sự phát triển của cơ quan sinh sản.
- Khả năng nảy mầm của hạt phấn.
- Quá trình phát triển ống phấn.
- Cấu trúc và hoạt động của thành tế bào.
Khi cây thiếu bo, hoạt động sinh sản có thể bị ảnh hưởng, từ đó làm giảm khả năng thụ tinh và đậu trái ở những cây nhạy cảm.
Tuy nhiên, bo là nguyên tố cây cần với lượng nhỏ và khoảng cách giữa thiếu và dư có thể tương đối hẹp.
Do đó, không nên vì muốn tăng đậu trái mà tự động tăng mạnh lượng bo.
6. Canxi cũng tham gia vào quá trình phát triển ống phấn
Canxi không chỉ liên quan đến độ cứng của mô hay chất lượng trái.
Ion Ca²⁺ còn đóng vai trò quan trọng trong tín hiệu tế bào và sự sinh trưởng có định hướng của ống phấn.
Trong đầu ống phấn đang phát triển tồn tại sự điều hòa Ca²⁺ rất chặt chẽ, góp phần kiểm soát quá trình kéo dài của ống phấn.
Vì vậy, dinh dưỡng Ca và B đầy đủ trước giai đoạn ra hoa có ý nghĩa đối với quá trình sinh sản của cây.
Nhưng cần lưu ý:
Ca-Bo không phải thuốc “kích đậu trái”.
Nếu cây thiếu Ca hoặc B, việc cung cấp hợp lý có thể giúp khắc phục yếu tố hạn chế. Nhưng nếu cây đã đầy đủ dinh dưỡng, tăng liều không đồng nghĩa với tăng tỷ lệ đậu trái.
7. Nên bổ sung dinh dưỡng trước hay trong lúc hoa đang nở?
Nếu cần hỗ trợ dinh dưỡng cho giai đoạn sinh sản, nên chủ động chuẩn bị trước khi hoa bước vào giai đoạn nở rộ, thay vì chờ đến đúng thời điểm thụ phấn mới phun.
Khi hoa đang nở, các cấu trúc sinh sản như đầu nhụy và hạt phấn tương đối nhạy cảm.
Việc phun quá nhiều dung dịch trực tiếp lên hoa có thể làm thay đổi môi trường trên bề mặt hoa và đồng thời ảnh hưởng đến hoạt động của các tác nhân thụ phấn.
Do đó, nguyên tắc phù hợp hơn là:
Chuẩn bị dinh dưỡng từ trước – hạn chế tác động không cần thiết trong thời gian hoa đang thụ phấn mạnh.
8. Nhiệt độ và độ ẩm ảnh hưởng thế nào đến thụ phấn?
Sức sống của hạt phấn, khả năng tiếp nhận của đầu nhụy và tốc độ phát triển của ống phấn đều chịu ảnh hưởng của môi trường.
Nếu nhiệt độ quá cao hoặc không khí quá khô, hạt phấn và bề mặt đầu nhụy có thể mất nước nhanh.
Ngược lại, mưa hoặc độ ẩm quá cao trong một số trường hợp có thể:
- Làm thay đổi trạng thái bề mặt hoa.
- Làm giảm khả năng phát tán phấn.
- Rửa trôi phấn.
- Hạn chế hoạt động của một số côn trùng thụ phấn.
- Tạo điều kiện cho bệnh hại trên hoa phát triển.
Mức nhiệt độ và độ ẩm tối ưu không giống nhau giữa các loài cây.
Do đó không nên đưa ra một ngưỡng nhiệt độ hoặc độ ẩm chung cho tất cả cây ăn trái.
9. Có nên tưới nhiều nước khi cây đang nở hoa?
Cây vẫn cần nước trong thời kỳ ra hoa.
Vì vậy, không nên cắt nước một cách máy móc chỉ vì cây đang nở hoa.
Tuy nhiên, sự thay đổi độ ẩm đất quá mạnh cũng có thể gây bất lợi cho cây.
Nếu đất đang khô rồi đột ngột tưới quá nhiều, hoặc gặp mưa lớn làm vùng rễ bão hòa nước, hoạt động sinh lý của cây có thể bị xáo trộn.
Nguyên tắc phù hợp là:
Duy trì độ ẩm vùng rễ tương đối ổn định – không để cây thiếu nước nhưng cũng tránh úng và biến động nước quá lớn.
10. Có nên phun thuốc khi hoa đang nở?
Giai đoạn hoa nở là thời điểm cần đặc biệt thận trọng với thuốc bảo vệ thực vật.
Dung dịch phun có thể tiếp xúc trực tiếp với:
- Hạt phấn.
- Đầu nhụy.
- Cánh hoa.
- Các mô non.
- Ong, bướm và những sinh vật tham gia thụ phấn.
Vì vậy, nếu không thực sự cần thiết, nên hạn chế phun thuốc trực tiếp lên hoa trong thời gian thụ phấn mạnh.
Đặc biệt cần chú ý tới ảnh hưởng của thuốc đối với ong và các loài thụ phấn.
Nếu bắt buộc phải xử lý sâu bệnh, cần lựa chọn thuốc được phép sử dụng trên cây trồng đó, tuân thủ nhãn và bố trí thời điểm xử lý để giảm ảnh hưởng tới hoa và tác nhân thụ phấn.
11. Côn trùng thụ phấn quan trọng như thế nào?
Ở nhiều cây trồng, ong và các loài côn trùng khác đóng vai trò rất lớn trong việc vận chuyển hạt phấn từ hoa này sang hoa khác.
Một số cây lại phụ thuộc nhiều hơn vào các tác nhân hoạt động chiều tối hoặc ban đêm.
Do đó, một vườn cây có hệ sinh thái đa dạng và quần thể tác nhân thụ phấn tốt thường có thêm lợi thế trong giai đoạn ra hoa.
Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không hợp lý trong thời kỳ này có thể làm giảm hoạt động của các loài thụ phấn, qua đó gián tiếp ảnh hưởng đến khả năng đậu trái.
12. Khi nào cần thụ phấn bổ trợ?
Không phải cây trồng nào cũng cần thụ phấn bằng tay.
Nhưng thụ phấn bổ trợ có thể hữu ích khi:
- Cây có khả năng tự thụ phấn kém.
- Cần nguồn phấn từ giống khác.
- Quần thể côn trùng thụ phấn thấp.
- Thời tiết bất lợi cho thụ phấn tự nhiên.
- Sản xuất yêu cầu tỷ lệ đậu trái cao hoặc hình dạng trái đồng đều hơn.
- Đặc điểm cấu tạo hoa khiến việc chuyển phấn tự nhiên bị hạn chế.
Sầu riêng là một ví dụ điển hình mà nhà vườn có thể áp dụng thụ phấn bổ trợ trong một số điều kiện sản xuất.
Ở những cây khác, biện pháp có thể là nuôi ong, tăng nguồn cây cho phấn, bố trí giống thụ phấn hoặc hỗ trợ thụ phấn bằng tay, tùy đặc điểm sinh học của từng loài.
13. Nếu thụ phấn bằng tay cần chú ý điều gì?
Nguyên tắc chung là:
Đúng nguồn phấn – đúng trạng thái hoa – đúng thời điểm – thao tác nhẹ nhàng.
Dụng cụ tiếp xúc với hoa cần sạch và khô.
Không nên thao tác quá mạnh làm tổn thương đầu nhụy.
Nếu cần thụ phấn chéo, phải lựa chọn nguồn phấn phù hợp.
Và quan trọng nhất, phải hiểu thời điểm tung phấn và tiếp nhận phấn của chính cây đang xử lý.
Không thể lấy quy trình thụ phấn sầu riêng để áp dụng nguyên xi cho na, thanh long, bơ, xoài hay các cây ăn trái khác.
14. Đậu trái không chỉ phụ thuộc vào thụ phấn
Ngay cả khi thụ phấn và thụ tinh thành công, cây vẫn có thể rụng một phần trái non sau đó.
Đây là quá trình liên quan đến nhiều yếu tố:
- Khả năng cung cấp carbohydrate.
- Sức khỏe bộ lá.
- Cân bằng hormone.
- Nước.
- Dinh dưỡng.
- Số lượng trái trên cây.
- Thời tiết.
- Sâu bệnh.
- Khả năng cạnh tranh giữa đọt non và trái.
Do đó, không nên thấy hoa hoặc trái non rụng rồi kết luận ngay rằng “thụ phấn thất bại”.
Cần xác định cây đang rụng ở giai đoạn nào và nguyên nhân sinh lý nào đang chi phối.
15. Muốn đậu trái tốt cần quản lý cả quá trình
Thay vì chỉ tập trung vào vài giờ cây nở hoa, cần chuẩn bị từ trước và tiếp tục quản lý sau khi thụ tinh.
Có thể chia thành ba giai đoạn:
Trước nở hoa:
Duy trì bộ lá khỏe, cân đối dinh dưỡng, quản lý Ca-Bo và các nguyên tố cần thiết, ổn định nước và phòng sâu bệnh từ trước.
Trong thời gian hoa nở:
Giữ môi trường ổn định, hạn chế phun không cần thiết, bảo vệ tác nhân thụ phấn và hỗ trợ thụ phấn khi cây cần.
Sau thụ phấn:
Duy trì nước và dinh dưỡng hợp lý, quản lý đọt, sâu bệnh và sức khỏe cây để hạn chế rụng trái non.
Kết luận
Thụ phấn là một trong những mắt xích quan trọng quyết định khả năng đậu trái, nhưng mỗi loại cây có đặc điểm sinh sản và thời điểm thụ phấn khác nhau.
Không nên tìm một “giờ vàng” chung cho tất cả cây trồng.
Điều quan trọng hơn là hiểu:
Khi nào hoa nở – khi nào phấn có sức sống tốt – khi nào đầu nhụy tiếp nhận phấn – cây tự thụ hay cần thụ phấn chéo – và tác nhân nào đưa phấn đến hoa.
Có thể ghi nhớ ngắn gọn:
Hoa khỏe chưa đủ – phấn khỏe, nhụy sẵn sàng và gặp nhau đúng thời điểm mới tạo điều kiện cho cây thụ tinh và hình thành trái.