Khi đánh giá bộ rễ, nhiều người thường nhìn vào rễ cọc, rễ cái to và cho rằng rễ càng lớn thì cây càng khỏe, hút nước và dinh dưỡng càng tốt. Tuy nhiên, xét về sinh lý thực vật, rễ lớn và rễ non có chức năng rất khác nhau.
Khả năng hấp thu nước và khoáng của cây phụ thuộc nhiều vào các phần rễ non đang hoạt động, đặc biệt là vùng có lông hút. Vì vậy, cây vẫn có thể còn rễ cọc lớn nhưng sinh trưởng kém nếu hệ thống rễ non bị suy yếu.
1. Rễ cọc và rễ tơ khác nhau như thế nào?
Ở nhiều cây thân gỗ, rễ cọc và các rễ lớn chủ yếu đảm nhiệm chức năng giữ cây, dự trữ và dẫn truyền nước, dinh dưỡng từ các rễ nhỏ về thân.
Khi rễ già đi, xảy ra sinh trưởng thứ cấp và hình thành các mô bảo vệ bên ngoài, khả năng hấp thu trực tiếp thường giảm so với những đoạn rễ còn non.
Ngược lại, rễ non và vùng lông hút có diện tích tiếp xúc với đất rất lớn. Lông hút là phần kéo dài của tế bào biểu bì rễ, có khả năng len vào những khe rất nhỏ giữa các hạt đất để tiếp cận nước và ion khoáng.
Có thể hiểu đơn giản:
Rễ lớn tạo khung, giữ cây và dẫn truyền; còn vùng rễ non có lông hút là một trong những khu vực hấp thu nước và dinh dưỡng quan trọng nhất của bộ rễ.
2. Vì sao rễ cần oxy để hút dinh dưỡng?
Rễ không chỉ cần nước và phân bón mà còn cần oxy.
Nhiều quá trình hấp thu ion khoáng qua màng tế bào cần năng lượng. Năng lượng này liên quan chặt chẽ đến quá trình hô hấp của tế bào rễ.
Trong đất tơi xốp, các khoảng rỗng giữa hạt đất chứa cả nước và không khí, tạo điều kiện cho rễ hô hấp.
Nhưng khi đất bị ngập hoặc bão hòa nước kéo dài:
Đất thiếu oxy → hô hấp của rễ giảm → khả năng tạo năng lượng giảm → hấp thu nước và dinh dưỡng bị ảnh hưởng → rễ non suy yếu và có thể bị tổn thương.
Đó là lý do cây đôi khi vẫn héo dù đất đang rất ướt. Vấn đề không phải thiếu nước trong đất mà có thể do bộ rễ bị thiếu oxy và không còn hút nước bình thường.
Đất bị nén chặt cũng gây tác động tương tự vì làm giảm độ rỗng và khả năng trao đổi khí của vùng rễ.
3. Vì sao bón nhiều phân mà cây vẫn thiếu dinh dưỡng?
Khi thấy cây vàng lá, chậm phát triển, nhiều người có xu hướng tăng lượng phân. Nhưng nếu nguyên nhân nằm ở bộ rễ thì bón thêm phân chưa chắc giải quyết được vấn đề.
Nếu rễ đang yếu mà tiếp tục bón phân với nồng độ cao, nồng độ muối trong dung dịch đất có thể tăng, khiến rễ càng khó hút nước và tăng nguy cơ tổn thương.
Vì vậy cần phân biệt:
Có dinh dưỡng trong đất không có nghĩa là cây đang hấp thu được dinh dưỡng.
Muốn cây sử dụng phân bón hiệu quả, trước tiên phải duy trì được hệ thống rễ non khỏe và môi trường đất thuận lợi cho hoạt động của rễ.
4. Có nên bón phân sát gốc cây?
Không nên mặc định rằng bón càng sát thân thì cây càng dễ hút.
Ở cây lâu năm, hệ thống rễ nhỏ và rễ hấp thu thường phân bố rộng ra xung quanh. Vị trí cụ thể phụ thuộc vào loài cây, tuổi cây, loại đất, phương pháp tưới và điều kiện canh tác.
Vì vậy, nguyên tắc quan trọng là:
Đưa nước và dinh dưỡng đến vùng có nhiều rễ hấp thu đang hoạt động, thay vì tập trung toàn bộ phân ngay sát cổ rễ hoặc thân cây.
Với nhiều cây ăn quả lâu năm, vùng đất phía dưới và xung quanh phạm vi tán là khu vực cần đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, cũng không nên máy móc cho rằng chỉ đúng mép tán mới có rễ hút.
Đồng thời, cần hạn chế cuốc, xới hoặc đào rãnh quá sâu làm đứt rễ non.
5. Làm gì để duy trì bộ rễ khỏe?
Muốn cây hấp thu dinh dưỡng tốt, cần quản lý đồng thời cả nước, đất và phân bón:
- Giữ đất đủ ẩm nhưng không để bão hòa nước kéo dài.
- Thoát nước tốt trong mùa mưa, nhất là đất nặng và đất sét.
- Hạn chế đất bị nén chặt, duy trì độ tơi xốp và khả năng trao đổi khí.
- Bổ sung chất hữu cơ hợp lý để hỗ trợ cải thiện môi trường đất.
- Không bón phân quá đậm đặc vào một vùng đất nhỏ, đặc biệt khi rễ đang yếu.
- Bón phân vào vùng rễ hoạt động, thay vì chỉ tập trung sát thân cây.
- Hạn chế xới sâu, làm đứt rễ non trong quá trình chăm sóc.
Humic, hữu cơ, vi sinh vật có lợi hoặc nấm rễ cộng sinh có thể hỗ trợ môi trường vùng rễ trong những điều kiện thích hợp. Tuy nhiên, chúng không thể thay thế việc xử lý các nguyên nhân cơ bản như úng nước, đất bí, nén chặt hoặc bón phân quá mức.
6. Cây yếu, đừng vội tăng phân
Khi cây vàng lá, đọt yếu, héo dù đất còn ẩm hoặc bón phân nhưng cây phản ứng kém, nên kiểm tra bộ rễ trước khi quyết định tăng phân.
Có thể kiểm tra theo trình tự:
Độ ẩm đất → thoát nước → độ thông thoáng của đất → tình trạng rễ non → pH và độ mặn → bệnh hại vùng rễ → nhu cầu dinh dưỡng.
Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng rễ đã suy yếu nhưng vẫn tiếp tục tăng phân, khiến vùng rễ càng bất lợi.
Kết luận
Rễ cọc to không đồng nghĩa với khả năng hấp thu dinh dưỡng mạnh. Rễ lớn rất quan trọng đối với việc giữ cây, dẫn truyền và dự trữ, nhưng những phần rễ non đang hoạt động, đặc biệt vùng có lông hút, mới đóng vai trò nổi bật trong quá trình hấp thu nước và khoáng.
Vì vậy, muốn bón phân hiệu quả cần quan tâm cả vị trí bón, độ ẩm, oxy trong đất, độ tơi xốp và sức khỏe của rễ non.
Có thể nhớ một nguyên tắc đơn giản:
Muốn cây “ăn” tốt, trước hết phải giữ cho bộ rễ khỏe và “thở” được.