NAA được sử dụng trong nông nghiệp với nhiều mục đích như kích thích ra rễ, điều hòa sinh trưởng và hỗ trợ hạn chế rụng trái. Tuy nhiên, thực tế có trường hợp sau khi sử dụng chất điều hòa sinh trưởng, trái non không giảm rụng mà ngược lại còn rụng mạnh hơn.
Điều này không hẳn mâu thuẫn. Với chất điều hòa sinh trưởng, đúng hoạt chất nhưng sai nồng độ, sai thời điểm hoặc sai trạng thái sinh lý của cây đều có thể tạo ra phản ứng hoàn toàn khác mong muốn.
NAA là gì?
NAA – naphthaleneacetic acid – là một auxin tổng hợp, có hoạt tính tương tự nhóm auxin tự nhiên trong cây.
Auxin tham gia nhiều quá trình quan trọng như phân chia và kéo dài tế bào, hình thành rễ, phát triển quả và điều hòa quá trình hình thành tầng rời.
Trong điều kiện thích hợp, bổ sung auxin ngoại sinh có thể giúp duy trì tín hiệu sinh trưởng tại cuống và mô quả, qua đó hỗ trợ hạn chế rụng.
Tuy nhiên, NAA có hoạt tính sinh học tương đối mạnh và phản ứng của cây phụ thuộc rất lớn vào nồng độ và giai đoạn sử dụng.
Vì sao NAA có thể vừa hỗ trợ giữ trái, vừa làm tăng rụng?
Đây là điểm quan trọng nhất cần hiểu.
Hormone thực vật không hoạt động theo nguyên tắc “càng nhiều càng tốt”.
Ở nồng độ thích hợp, auxin có thể góp phần duy trì trạng thái sinh trưởng của mô quả và ảnh hưởng đến quá trình hình thành tầng rời.
Nhưng khi tín hiệu auxin ngoại sinh quá mạnh, cây có thể phản ứng khác. Một trong những cơ chế đáng chú ý là auxin có khả năng thúc đẩy con đường sinh tổng hợp ethylene trong nhiều mô thực vật.
Do đó, quan hệ giữa NAA và rụng trái không đơn giản là:
NAA → chống rụng.
Mà cần hiểu là:
NAA + nồng độ + giai đoạn quả + trạng thái sinh lý cây → thay đổi cân bằng hormone → ảnh hưởng đến giữ hoặc rụng trái.
Auxin quá mức có thể làm tăng ethylene như thế nào?
Trong cây, ethylene được tổng hợp theo con đường:
Methionine → SAM → ACC → Ethylene
Trong đó, hai nhóm enzyme quan trọng là ACC synthase (ACS) và ACC oxidase (ACO).
Tín hiệu auxin có thể làm tăng biểu hiện hoặc hoạt động của một số thành phần trong con đường sinh tổng hợp ethylene tùy mô và điều kiện sinh lý.
Nếu cây đang chịu stress hoặc nhận tín hiệu auxin ngoại sinh quá mạnh, lượng ethylene hình thành có thể tăng.
Đây chính là lý do cần đặc biệt thận trọng với quan niệm:
“Muốn giữ trái chắc hơn thì tăng thêm NAA.”
Tăng nồng độ không đồng nghĩa với tăng khả năng giữ trái.
Ethylene liên quan gì đến rụng trái?
Ethylene là một hormone quan trọng trong quá trình già hóa và rụng của thực vật.
Tại vị trí cuống quả tồn tại vùng tế bào chuyên biệt gọi là tầng rời – abscission zone.
Khi tín hiệu thúc đẩy rụng tăng lên, hoạt động của các enzyme liên quan đến phân giải thành tế bào và phiến giữa được tăng cường. Các liên kết giữa tế bào tại tầng rời dần suy yếu.
Khi quá trình này tiến triển đủ xa, cuống quả tách ra và trái rụng.
Vì vậy, trường hợp trái rụng với vết tách tương đối gọn tại tầng rời có thể liên quan đến quá trình rụng sinh lý, nhưng không thể chỉ dựa vào dấu hiệu này để kết luận nguyên nhân là NAA.
Cần đồng thời loại trừ sâu bệnh, thiếu nước, úng rễ, dinh dưỡng mất cân đối, nhiệt độ bất lợi và các dạng stress khác.
Không có một ngưỡng NAA chung cho tất cả cây trồng
Một sai lầm phổ biến là lấy một con số ppm rồi áp dụng cho mọi loại cây.
Độ nhạy với NAA thay đổi rất lớn theo:
loài cây → giống → tuổi quả → giai đoạn sinh trưởng → bộ phận xử lý → điều kiện thời tiết → tình trạng cây → phương pháp phun.
Nồng độ phù hợp với một loại cây hoặc một giai đoạn có thể quá cao hoặc quá thấp đối với trường hợp khác.
Đặc biệt ở giai đoạn hoa và trái non, mô thực vật thường nhạy cảm với sự thay đổi hormone. Vì vậy càng cần tránh tự ý tăng nồng độ.
Sai số pha chế PGR có thể rất lớn
Chất điều hòa sinh trưởng thường được sử dụng ở đơn vị ppm.
Trong dung dịch nước:
1 ppm = 1 mg/L
Ví dụ, với hoạt chất tinh khiết:
- 1 ppm trong 1.000 L tương đương khoảng 1 g hoạt chất.
- 5 ppm tương đương khoảng 5 g/1.000 L.
- 10 ppm tương đương khoảng 10 g/1.000 L.
Nếu sử dụng nguyên liệu hoặc chế phẩm có hàm lượng hoạt chất khác nhau thì phải tiếp tục quy đổi theo phần trăm hoạt chất thực tế.
Vì vậy, việc đong PGR bằng nắp chai, thìa hoặc ước lượng bằng mắt có thể tạo ra sai số rất lớn.
Cần đặc biệt chú ý khả năng hòa tan
NAA dạng acid tự do có độ tan trong nước hạn chế. Nếu cho trực tiếp nguyên liệu vào lượng nước lớn mà không xử lý đúng kỹ thuật, hoạt chất có thể không hòa tan hoàn toàn.
Dung dịch không đồng nhất làm tăng nguy cơ phân bố hoạt chất không đều.
Cần phân biệt thêm giữa NAA dạng acid và các dạng muối tan trong nước như sodium NAA, vì đặc tính hòa tan và cách chuẩn bị dung dịch không giống nhau.
Đây cũng là lý do khi sử dụng nguyên liệu PGR phải biết chính xác dạng hóa học và hàm lượng hoạt chất, thay vì chỉ nhìn tên “NAA”.
Cây đang stress càng phải thận trọng với PGR
Khả năng đáp ứng hormone của cây thay đổi theo trạng thái sinh lý.
Cây đang:
- Khô hạn hoặc thiếu nước.
- Bộ rễ suy yếu.
- Úng hoặc thiếu oxy vùng rễ.
- Nắng nóng kéo dài.
- Mang quá nhiều trái.
- Thiếu hoặc mất cân đối dinh dưỡng.
- Đang bị sâu bệnh.
có thể phản ứng với chất điều hòa sinh trưởng khác với một cây khỏe mạnh.
Trong những điều kiện này, ưu tiên đầu tiên thường không phải là tăng hormone giữ trái mà là xử lý nguyên nhân gây stress và phục hồi trạng thái sinh lý của cây.
Canxi và Bo vẫn rất quan trọng đối với giai đoạn trái non
Giữ trái không chỉ là câu chuyện hormone.
Canxi tham gia duy trì cấu trúc màng và thành tế bào; Bo có vai trò trong nhiều quá trình liên quan đến thành tế bào, sinh trưởng mô non và sinh sản của cây.
Vì vậy, chương trình nuôi hoa và trái non cần chú ý dinh dưỡng cân đối, đặc biệt là tình trạng Ca, B và các nguyên tố liên quan, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào PGR.
Tuy nhiên, cũng cần hiểu rằng bổ sung Ca và B không phải là biện pháp có thể “khóa” tầng rời nếu quá trình rụng sinh lý đã được kích hoạt mạnh.
Nếu nghi ngờ vừa phun NAA quá liều thì làm gì?
Nếu phát hiện sai nồng độ ngay sau khi phun và dung dịch vẫn còn trên bề mặt cây, có thể cân nhắc rửa tán bằng nước sạch càng sớm càng tốt nhằm giảm lượng hoạt chất chưa hấp thu.
Sau đó cần:
Theo dõi biểu hiện của cây, duy trì nước và vùng rễ ổn định, tránh tiếp tục bổ sung thêm PGR hoặc phối hợp nhiều chất điều hòa sinh trưởng khi chưa xác định rõ tình trạng.
Không nên mặc định rằng amino acid, canxi hay một chất khác có thể trực tiếp “giải độc NAA” đã được cây hấp thu. Các sản phẩm dinh dưỡng có thể hỗ trợ cây phục hồi trong một số điều kiện, nhưng không phải thuốc giải đặc hiệu cho NAA.
Đặc biệt, không nên tự ý sử dụng các chất ức chế ethylene chuyên dụng chỉ dựa trên suy đoán cây bị dư NAA. Việc này cần căn cứ vào cây trồng, mục đích sử dụng, tính pháp lý và hướng dẫn kỹ thuật cụ thể.
Muốn giữ trái, đừng chỉ nhìn vào NAA
Rụng trái non là kết quả của tương tác giữa nhiều yếu tố:
Auxin – Ethylene – Gibberellin – Cytokinin – dinh dưỡng – carbohydrate – nước – nhiệt độ – bộ rễ – tải lượng trái – sâu bệnh.
Do đó, NAA chỉ nên được xem là một công cụ điều hòa sinh trưởng, không phải giải pháp duy nhất quyết định cây giữ hay rụng trái.
Một cây đang thiếu carbohydrate, bộ rễ yếu hoặc chịu stress mạnh có thể tiếp tục rụng trái dù được xử lý PGR.
Ngược lại, sử dụng quá nhiều PGR để cố giữ toàn bộ số trái cây đang mang cũng có thể làm mất cân bằng sinh lý.
Kết luận
NAA có thể hỗ trợ hạn chế rụng trái trong những điều kiện và giai đoạn phù hợp, nhưng liều cao hơn không đồng nghĩa với giữ trái tốt hơn.
Auxin ngoại sinh quá mức có thể làm thay đổi cân bằng hormone và trong một số mô, điều kiện nhất định có thể thúc đẩy con đường sinh tổng hợp ethylene. Ethylene lại liên quan chặt chẽ đến hoạt hóa tầng rời và quá trình rụng.
Vì vậy, khi sử dụng NAA hoặc bất kỳ chất điều hòa sinh trưởng nào, cần xác định rõ:
Cây gì – giai đoạn nào – mục tiêu gì – dạng hoạt chất nào – nồng độ bao nhiêu – điều kiện sinh lý của cây ra sao.
Chất điều hòa sinh trưởng là công cụ của nồng độ và thời điểm. Dùng đúng có thể hỗ trợ cây; dùng sai có thể tạo ra phản ứng hoàn toàn ngược với mục tiêu ban đầu.