Nhiều người cho rằng khi trời tối, cây ngừng quang hợp thì bộ rễ cũng “nghỉ”, vì vậy tưới hoặc bón phân vào chiều tối cây sẽ không hấp thu được. Thực tế, cây không hoạt động theo cách đơn giản như vậy. Ban đêm quang hợp dừng lại, nhưng rễ cây vẫn hô hấp, trao đổi chất và có khả năng hấp thu nước, ion khoáng. Tuy nhiên, mức độ hấp thu và vận chuyển dinh dưỡng còn phụ thuộc vào loại nguyên tố, nhiệt độ, độ ẩm đất, khả năng thoát hơi nước và đặc biệt là tình trạng oxy của vùng rễ. Hiểu đúng vấn đề này sẽ giúp chúng ta lựa chọn thời điểm tưới và bón phân hợp lý hơn.

1. Ban đêm rễ cây có còn hoạt động không?

Có. Khi không còn ánh sáng, quá trình quang hợp của cây ngừng lại, đồng thời tốc độ thoát hơi nước qua lá thường giảm mạnh. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa toàn bộ cây ngừng hoạt động. Rễ vẫn là một mô sống và vẫn phải hô hấp để tạo năng lượng cho hoạt động tế bào. Nguồn đường và carbohydrate được cây tạo ra thông qua quang hợp có thể được vận chuyển và sử dụng tại rễ để phục vụ hô hấp và nhiều quá trình trao đổi chất. Năng lượng tạo ra từ hô hấp được sử dụng cho nhiều hoạt động, trong đó có hoạt động của các protein vận chuyển ion trên màng tế bào rễ.

Vì vậy, không thể nói rằng: “Trời tối thì cây không hút phân.” Chính xác hơn phải hiểu rằng cơ chế và cường độ hấp thu, vận chuyển nước và dinh dưỡng của cây thay đổi giữa ngày và đêm.

2. Rễ hút dinh dưỡng không đơn giản là “hút nước kéo phân vào”

Các chất dinh dưỡng trong đất tồn tại chủ yếu dưới dạng ion hòa tan trong dung dịch đất.

Ví dụ:

  • Đạm có thể được hấp thu dưới dạng NO₃⁻ hoặc NH₄⁺.
  • Kali chủ yếu dưới dạng K⁺.
  • Canxi dưới dạng Ca²⁺.
  • Magie dưới dạng Mg²⁺.
  • Lân được hấp thu chủ yếu dưới các dạng phosphate phù hợp với pH đất.

Để đưa các ion này từ môi trường đất vào tế bào rễ, cây sử dụng nhiều protein vận chuyển trên màng tế bào. Một phần quá trình này liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến năng lượng do hô hấp cung cấp. Do đó, chỉ cần rễ còn sống, còn hô hấp tốt và điều kiện vùng rễ phù hợp thì quá trình hấp thu khoáng vẫn có thể diễn ra khi trời tối.

3. Ban ngày và ban đêm khác nhau ở điểm nào?

Sự khác biệt quan trọng nằm ở thoát hơi nước. Ban ngày, khi khí khổng mở và cây thoát hơi nước mạnh, nước được kéo từ rễ lên thân và lá thông qua hệ thống mạch gỗ. Dòng nước này đóng vai trò rất quan trọng trong việc vận chuyển nhiều nguyên tố khoáng từ rễ lên các bộ phận phía trên. Ban đêm, thoát hơi nước thường giảm đáng kể nên lực kéo này yếu đi. Tuy nhiên, trong một số điều kiện, rễ vẫn hấp thu ion và nước, tạo ra áp suất rễ. Áp suất này có thể góp phần đẩy nước trong mạch gỗ lên phía trên ngay cả khi thoát hơi nước thấp.

Vì vậy, không nên hiểu máy móc rằng: Ban ngày cây hút phân – ban đêm cây nghỉ.

Cả hai thời điểm cây đều có các hoạt động hấp thu và vận chuyển, nhưng cơ chế và mức độ đóng góp của từng quá trình không giống nhau.

4. Vì sao sáng sớm đôi khi thấy nước ở mép lá?

Một hiện tượng khá dễ quan sát là sáng sớm xuất hiện những giọt nước ở đầu hoặc mép lá. Nếu nước thoát trực tiếp từ cây qua các cấu trúc gọi là thủy khổng, hiện tượng này được gọi là rỉ giọt (guttation).

Hiện tượng thường xuất hiện khi:

  • Đất có độ ẩm cao.
  • Rễ vẫn hấp thu nước.
  • Độ ẩm không khí cao.
  • Thoát hơi nước qua lá thấp.
  • Áp suất rễ đủ lớn.

Nước được đẩy lên phía trên và có thể thoát ra ngoài tại thủy khổng, tạo thành các giọt ở mép lá. Cần phân biệt rỉ giọt với sương. Sương là nước từ không khí ngưng tụ trên bề mặt lá, còn dịch rỉ giọt có nguồn gốc từ bên trong cây. Rỉ giọt cho thấy trong cây đang tồn tại dòng nước do áp suất rễ tạo ra, nhưng không nên chỉ dựa vào hiện tượng này để kết luận bộ rễ chắc chắn đang hoàn toàn khỏe mạnh.

5. Canxi có điểm khác với đạm, lân và kali

Đây là vấn đề rất đáng chú ý khi bón phân. Canxi sau khi được rễ hấp thu chủ yếu được vận chuyển lên phía trên thông qua mạch gỗ và dòng thoát hơi nước. Đồng thời, canxi có tính di động thấp trong mạch rây nên rất khó được tái phân phối từ lá già sang các mô non.

Đó là lý do cây có thể có đủ canxi ở một số bộ phận nhưng vẫn xuất hiện thiếu canxi cục bộ tại:

  • Đọt non.
  • Lá non.
  • Mô đang phát triển nhanh.
  • Trái non.
  • Các mô có tốc độ thoát hơi nước thấp.

Vì vậy, đối với canxi, vấn đề không chỉ là: “Rễ có hút được hay không?”

Mà quan trọng không kém là: “Sau khi hấp thu, canxi có được vận chuyển đến đúng bộ phận đang cần hay không?”

Đây cũng là lý do không nên suy luận rằng cứ tăng lượng phân canxi vào đất thì chắc chắn các mô non sẽ nhận được nhiều canxi tương ứng.

6. Oxy vùng rễ mới là vấn đề cần đặc biệt quan tâm

Muốn hấp thu dinh dưỡng tốt, rễ cần năng lượng.Muốn tạo năng lượng thông qua hô hấp hiếu khí, rễ cần oxy. Trong đất tơi xốp, các khe hở giữa những hạt đất chứa cả nước và không khí. Oxy từ không khí có thể khuếch tán vào vùng rễ để phục vụ quá trình hô hấp. Nhưng nếu đất bị tưới quá nhiều hoặc ngập úng, nước sẽ chiếm phần lớn các khoảng trống chứa không khí. Khả năng cung cấp oxy cho rễ khi đó giảm mạnh.

Khi thiếu oxy kéo dài:

  • Hô hấp hiếu khí của rễ bị hạn chế.
  • Khả năng tạo năng lượng giảm.
  • Hoạt động hấp thu ion khoáng có thể suy giảm.
  • Rễ tơ và đầu rễ non dễ tổn thương.
  • Khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng giảm.
  • Điều kiện vùng rễ trở nên thuận lợi hơn cho một số tác nhân gây bệnh phát triển.

Do đó, bón nhiều phân nhưng bộ rễ đang thiếu oxy chưa chắc giúp cây hấp thu tốt hơn. Trong nhiều trường hợp, việc cải thiện thoát nước và độ thông thoáng của đất còn quan trọng hơn việc tiếp tục tăng lượng phân.

7. Có nên tưới phân vào chiều tối?

Có thể, nếu điều kiện phù hợp. Tưới phân vào chiều mát có một số thuận lợi: nhiệt độ thấp hơn giữa trưa, nước ít bốc hơi nhanh và cây tránh được điều kiện nhiệt độ quá cao. Tuy nhiên, không nên biến điều này thành nguyên tắc rằng “cứ tưới phân buổi tối là cây hấp thu tốt hơn.”

Điều cần quan tâm hơn thời gian trên đồng hồ là tình trạng đất và bộ rễ.

Có thể tưới vào chiều mát khi:

  • Đất đang đủ thông thoáng.
  • Vườn thoát nước tốt.
  • Rễ đang khỏe.
  • Lượng nước tưới phù hợp với độ ẩm hiện tại.
  • Nồng độ phân trong vùng rễ không quá cao.

Ngược lại, cần thận trọng khi đất đang rất ẩm, vừa mưa lớn, đất nặng thoát nước kém hoặc vùng rễ đã có dấu hiệu thiếu oxy.

8. Không nên tưới đẫm chỉ vì nghĩ cây sẽ “ăn phân cả đêm”

Đây là điểm rất dễ bị hiểu sai. Rễ có thể tiếp tục hấp thu khoáng vào ban đêm không đồng nghĩa với việc chúng ta nên tưới thật nhiều nước hoặc phân vào buổi tối. Nếu đất đã đủ ẩm mà tiếp tục tưới đẫm, đặc biệt ở đất thịt nặng hoặc vườn thoát nước kém, lượng nước dư thừa có thể làm giảm không khí trong vùng rễ. Khi đó, chính việc tưới quá mức lại hạn chế quá trình hô hấp mà rễ cần để duy trì hoạt động trao đổi chất. Ngoài ra, nếu sử dụng phân với nồng độ quá cao, lượng muối trong dung dịch đất tăng mạnh cũng có thể gây áp lực thẩm thấu và làm tổn thương rễ non.

Vì vậy: Tưới đúng lượng quan trọng hơn tưới thật nhiều.

9. Muốn cây hấp thu phân tốt, trước hết phải chăm vùng rễ

Thay vì chỉ hỏi: “Bón phân lúc mấy giờ cây hút tốt nhất?”

Người trồng nên quan tâm đồng thời đến các yếu tố:

  • Rễ có khỏe không?
  • Đất có đủ oxy không?
  • Độ ẩm đã phù hợp chưa?
  • Đất có bị nén chặt hay ngập nước không?
  • Nồng độ phân có quá cao không?
  • Loại dinh dưỡng đang sử dụng có đặc tính vận chuyển như thế nào?

Có thể duy trì hoặc cải thiện cấu trúc đất bằng việc tăng vật liệu hữu cơ phù hợp, quản lý độ ẩm, hạn chế nén đất và sử dụng các chất cải tạo đất như humic khi cần thiết. Nhưng humic không thể thay thế cho việc thoát nước và quản lý cấu trúc đất đúng kỹ thuật.

Kết luận

Cây vẫn có thể hấp thu nước và dinh dưỡng qua rễ vào ban đêm. Việc quang hợp dừng khi thiếu ánh sáng không đồng nghĩa với việc bộ rễ ngừng hoạt động. Tuy nhiên, khả năng hấp thu và vận chuyển dinh dưỡng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại nguyên tố, hoạt động của rễ, thoát hơi nước, áp suất rễ, nhiệt độ, độ ẩm và đặc biệt là lượng oxy trong vùng rễ. Vì vậy, không nên quá tập trung vào câu hỏi “bón phân ban ngày hay ban đêm?” mà bỏ qua yếu tố quan trọng hơn: Muốn cây sử dụng phân bón hiệu quả, trước hết phải tạo được một bộ rễ khỏe và một vùng đất đủ ẩm nhưng vẫn thông thoáng để rễ hô hấp tốt.