Bệnh đốm nâu thanh long: tỉa cành, vệ sinh vườn sau mùa mưa

Nhà vườn thanh long nào cũng biết bệnh đốm nâu: cành lấm tấm chấm trắng, rồi thành đốm vàng cam, nâu, thủng lỗ; trái bị đốm thì mất giá, khó xuất khẩu. Một bài tổng quan khoa học năm 2023 gọi đây là bệnh gây hại nặng nhất trên thanh long. Ở Florida (Mỹ), theo kinh nghiệm nhà vườn, vỏ trái bị đốm có thể làm mất 60–80% giá bán hoặc hơn.

Cuối tháng 10, mùa mưa ở miền Nam sắp dứt, vụ thuận đã thu xong, nhiều nhà vườn chuẩn bị thắp đèn làm trái nghịch vụ. Đây là lúc tốt để làm sạch vườn, cắt bớt nguồn nấm trước mùa ra hoa. Bài viết dựa trên tài liệu khuyến nông của Đại học Florida (UF/IFAS) và hai bài tổng quan khoa học quốc tế.

Nhận biết bệnh đốm nâu

Bệnh do nấm Neoscytalidium dimidiatum gây ra.

• Trên cành: ban đầu là chấm nhỏ trắng vàng, hơi lõm, đôi khi có tâm cam li ti. Đốm lớn dần, hơi nổi, màu cam đến nâu đỏ, có quầng vàng, liền nhau thành mảng. Trên mô chết có nhiều chấm đen nhỏ, là ổ bào tử của nấm. Khi khô, mô bệnh rơi ra để lại lỗ thủng; nặng thì thối cả đoạn cành.

• Trên trái: chấm trắng vàng lõm, hay tụ một phía, nhất là trái nằm sát cành bệnh; sau chuyển nâu, khô, có thể nứt vỏ. Ở Florida bệnh thường chỉ nằm ở vỏ, nhưng ở Israel và Trung Quốc đã ghi nhận thối đen bên trong trái. Trái bị đốm còn dễ nhiễm thêm thán thư.

Nấm sống ở đâu, lây thế nào?

• Nấm tồn tại trên cành bệnh, trái bệnh qua mùa để lây cho đợt sau, và có thể tồn tại trong đất lẫn xác cành bệnh.

• Bào tử theo nước mưa tạt, gió và nước tưới phun từ trên xuống bắn sang cành non, đài hoa và trái non.

• Nấm vào cây qua lỗ tự nhiên, qua vết thương (vết cắt tỉa, vết trầy, vết cháy nắng), cũng có thể tự đâm xuyên vỏ. Cây bị nóng quá hay stress dễ bệnh hơn.

• Phần non nhất dễ bệnh nhất: khi lây bệnh thử, vết bệnh hầu như chỉ xuất hiện trong khoảng 3 cm sau đầu ngọn; cành già chống chịu tốt hơn nhiều. Vì vậy vườn dễ bệnh nhất khi mưa nhiều trùng lúc cây ra cành non rộ.

• Nấm ưa nóng: bào tử nảy mầm kém ở 15°C trở xuống, mạnh lên trên 22°C, sợi nấm mọc nhanh nhất quanh 32°C.

• Phổ ký chủ rất rộng: tổng quan năm 2023 ghi nhận trên 126 loài cây thuộc 46 họ, kể cả một loài xương rồng khác.

Tỉa cành mùa nghịch: biện pháp có số liệu rõ nhất

Năm 2022–2023, các nhà khoa học Đại học Florida thí nghiệm tại hai vườn thương mại. Sau vụ thu hoạch cuối, trước khi cây ra hoa, họ tỉa bỏ cành bệnh, cành thối, cành hư (do côn trùng, cháy nắng), cắt khoảng 30–50% tán. Kết quả: bệnh trên cành giảm 61–67%, bệnh trên trái giảm 42–51% so với cây không tỉa, tùy vườn.

• Ngay sau khi thu xong vụ thuận, mưa ngớt: cắt hết cành bệnh nặng, cành thối, cành già yếu, cành cháy nắng; tỉa thưa cho tán thông thoáng, thuốc phun dễ vào.

• Đem cành bệnh ra khỏi vườn, chôn sâu hoặc ủ hoai ở xa. Bỏ cành bệnh dưới gốc là nuôi nguồn nấm cho vụ sau. Ở Florida, vườn lớn không chở hết thì có nơi phun chế phẩm gốc đồng lên đống cành tỉa cho mau hoai và ức chế bào tử, nhưng cách này tốn kém và có nguy cơ tích đồng trong đất.

• Khử trùng dao kéo giữa các trụ vì bào tử có thể vào qua vết cắt; phun thuốc bảo vệ vết cắt sau khi tỉa.

Canh vườn suốt mùa ra hoa

• Thăm vườn thường xuyên, nhất là lúc ra cành non. Theo Đại học Florida, cành bệnh đầu mùa càng nhiều thì trái bệnh về sau càng nhiều. Thấy cành mới bị bệnh thì cắt ngay, kể cả lúc đang ra hoa.

• Hạn chế tưới phun mưa từ trên tán; ưu tiên tưới gốc hoặc nhỏ giọt để nước không bắn bào tử.

• Từ ra hoa đến thu hoạch, phun phòng bằng thuốc được phép dùng trên thanh long, luân phiên nhóm thuốc khác cơ chế để chậm kháng thuốc. Trong thí nghiệm ở Florida, thuốc được phun cách nhau 7–14 ngày tùy thời tiết.

Giữ cây khỏe, bớt cửa cho nấm

Bài tổng quan trên tạp chí Studies in Fungi năm 2025 kết luận: dọn tàn dư bệnh, giữ cây sung sức và dùng thuốc đúng cách vẫn là ba trụ cột; biện pháp sinh học ngoài đồng chưa hoàn thiện. Cây bón cân đối, đủ nước, không cháy nắng sẽ ít vết thương hơn. Tài liệu Đại học Florida có nhắc chế phẩm xạ khuẩn Streptomyces, nhưng hiệu quả ngoài vườn còn cần kiểm chứng. Bà con có thể dùng thêm chế phẩm vi sinh như BIO-DVS (Bacillus + Streptomyces) trộn phân hữu cơ để bộ rễ khỏe, liều theo hướng dẫn trên bao bì, nhưng đừng coi đó là thuốc thay cho vệ sinh vườn.

Lưu ý

• Tỉa lúc trời khô ráo, khử trùng dụng cụ và bảo vệ vết cắt.

• Không tỉa quá mạnh ngay trước đợt nắng gắt, cành non lộ ra dễ cháy nắng, lại thành cửa cho nấm.

• Chỉ dùng thuốc có trong danh mục, tuân thủ thời gian cách ly, nhất là với trái xuất khẩu.

Tóm lại

Đốm nâu thanh long là bệnh của "nguồn nấm": vườn càng nhiều cành bệnh thì vụ sau càng nặng, và cành non mùa mưa dễ nhiễm nhất. Tận dụng lúc mưa vừa dứt, sau vụ thuận, để tỉa sạch cành bệnh, đem ra khỏi vườn, khử trùng dụng cụ, rồi canh kỹ suốt mùa ra hoa.

Bà con cần tư vấn thêm, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Florida (UF/IFAS), "Stem and Fruit Canker of Dragon Fruit in South Florida" (PP355) và "Off-Season Pruning Effectively Reduces Dragon Fruit Canker" (PP390); Derviş S. và Özer G. (2023), tổng quan về Neoscytalidium dimidiatum, Journal of Fungi 9; Peja Jr. và cs. (2025), "Neoscytalidium dimidiatum, a plant killer: a review", Studies in Fungi 10.

Ảnh minh họa: Bùi Thụy Đào Nguyên, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).